خامۇش

چاغاتاي دەۋرى ئۇيغۇر سۆزلۈكلىرى پارىسچە ئۈندىمەس، جىم، سۆزسىز، شۇك: شاھدەت مەيىنى بېگىم نۇش ئېتىپ. ئۆزىن شاد ئېتىپ، بىزنى خامۇش ئېتىپ. ئا. نىزارى. كلاسسىك ئەدەبىيات سۆزلۈكلىرى پارىسچە شۈك، جىم، ئۈندىمەس؛ ئۆچكەن؛ ئاچرەڭ ( رەختكە قارىتىلىدۇ): خامۇش ئەيلىمەڭ - جىم قىلماق؛ ۋادى خامۇشان - قەبرىستانلىق. مەنىداش سۆزلۈكلەر ئەقلىي كۈچى ئاجىز، تولۇق يېتىلمىگەن، توغرا پىكىر قىلالمايدىغان. بۇ يەردىكى فرازىئولوگىيىلىك بىرىكمىلەردىن «قاپاقباش، سامانقورساق، پوققورساق» لارنىڭ بىلىمسىز، نادانلىقتىن «دۆت» لۈكىنى كۆرسىتىدۇ؛ قالغانلىرى كۆپىنچە جۈملىدە ئېنىقلىغۇچى بولۇپ كېلىدۇ. پېئىل ھالىتىدە جۈملە بۆلەكلىرى بولۇپ كېلىدۇ: ئۇ، سەندىن قاچان كەلدىڭ دەپ، سوراۋاتىدۇ، سەن تاغدىن سورىسا، باغدىن جاۋاب بېرىۋاتىسەنغۇ دېگەندەك. كالۋا مەسچىتتىمۇ تاماق يەر. گالۋاڭنىڭ بېشى زېدە. گالۋاڭغا ئالۋاڭ يوق. راھەتكە بېرىلگەن ئۆگەنمەس، لەقۋا بولار. ئەلنىڭ جېنى چىقسا، گالزاڭنىڭ كۈلكىسى كېلەر. ئاقىلنىڭ ئىشى تۈگىمەس، گاراڭنىڭ غېمى. كومشانىڭ كۈن كۆرۈشى تەس. دېۋەڭگە تاياق دېۋەيلىمە، ئورۇنسىز. مەتۇ مېھرابقا سىيىدۇ. گول ئاسان ئادىشىدۇ. دەلتە دەردىنى بىلمەيدۇ. گاراھ گاسقا يولۇقسا ئىش بۇزۇلىدۇ. ئاڭقاۋ ئالمىغا ئامراقمىش. پاڭقۇش پايخانىدا قالىدۇ. ھاڭۋاقتىغا ھارامزادە ئامراق. ھاڭۋاقتىنىڭ ھالى خاراب. خامۇش ئاشنى خام يەيدۇ. خارامۇش خارلانمىسۇن. قاپاقباشتىن ساپ ئەقىل يوق. سامانقورساق سامانلىقتا ياتىدۇ. ئۇ مېڭىسىنى قاغا چوقۇۋالغان نېمىكەن. باقى قىچىشمىغان يەرنى تاتىلاپ يۈرىدىغاننى دوست تۇتۇپتۇ. ئاشپەزگە پۇل بېرىپ، نانۋايغا قارايدىغان كىشىدىن ئاغزىڭ قېنى دېسە، بۇرنىنى كۆرسىتىدىغان ئارتۇق ئەمەس. ئۇ شۇنداق قىزىق بالىكەنكى، تاغدىن سورىساڭ، باغدىن جاۋاب بېرىدىغان كىشىلەردىن كۈلىدىكەن. مەنىداش سۆزلۈكلەر ئۈمىدسىزلىكتىن، كۆڭۈلسىزلىكتىن، چۈشكۈن ھالغا چۈشۈش. ئۇ قىز كۆل بويىدا مەيۈس ئولتۇراتتسى. خامۇش يىگىت نېمە قىلارىنى بىلمەي قالدى. قۇرغۇيۇم ئۇچتى قولۇمدىن قايدا مېھماندۇر بۈگۈن، دەخلى بەرمەڭلار يارىمغا، كۆڭلى پەرىشاندۇر بۈگۈن. سەندىن بۇ خەۋەرنى ئاڭلاپ، كۆڭلۈم يېرىم بولدى. ئۇيغۇر تىلى ئۇنۋېرسال سۆزلۈكلەر سۈپەت پارىسچە شۈك، جىم بولۇپ قالغان؛ جىم، كەم سۆز. خامۇش ئادەم. ئالماس ئاكا خامۇش كۆزىنى تورۇسقا تىككىنىچە ئۈن - تىنسىز ياتاتتى. غەم - غۇسسىگە پاتقان، غەمكىن، ئويچان، چۈشكۈن؛ سولغۇن. دوختۇرخانا يېنىدىكى كوچىدا ياسىن خامۇش ھالدا كېتىۋېتىپ، بىردىنلا قادىرنى كۆرۈپ قالدى. ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرى ئەرلەرگە خاس ئىسىم پارىسچە شۇك، مۇلايىم