ئىۋان

دۇنيا تارىخى (؟ - 1340) موسكۋا كىنەزى (1325 - 1340) ۋلادىمىر باش كىنەزى (1328 - 1340). خەلقنى بۇلاپ - تالاپ بېيىغانلىقتىن، خالتا (ھەمياننىڭ قەدىمكى ئاتىلىشى) دەپ لەقەم ئالغان. تەختكە چىققاندىن كېيىن، پۇل ۋە مال - مۈلۈكتىن پايدىلىنىپ، چېركاۋ جەمئىيەت ۋە مېتىروپولىيە ئالتۇن ئوردا خانلىقىنىڭ قوللىشىغا تايىنىپ، موسكۋا كىنەزلىكىنى باشقا خان ـ بەگلەردى ئۈستۈن قويغان. پارا بېرىپ سېتىۋېلىش ياكى قوراللىق بېسىۋېلىش قاتارلىق ھەر خىل ۋاسىتىلەرنى قوللىنىپ زېمىنىنى كېڭەيتكەن، 1327 - يىلى تۋېردا موڭغۇللارغا قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈرۈلگەندە ئالتۇن ئوردا خانلىقىغا خەۋەر يەتكۈزگەن ھەمدە ئۆزىنى تونۇشتۇرۇپ، موڭغۇللار قوشۇنىنى باشلاپ بېرىپ قوزغىلاڭنى باستۇرغان. 1328 - يىلى كۈچلۈك رەقىبى تۋېر كىنەزلىكىنى مەغلۇپ قىلغاندىن كېيىن، ئالتۇن ئوردا خانلىقىنىڭ ئىلتىپاتىغا ئېرىشىپ ۋلادىمىرنىڭ باش كىنەزى قىلىپ تەيىنلەنگەن ھەمدە موڭغۇللارغا ۋەكالىتەن پۈتۈن روسىيىدىن باج - سېلىق يىغىدىغان بولغان، بۇ ھوقۇقتىن پايدىلىنىپ، ئوتتۇرىدىن نەپ ئالغان ھەمدە پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ روسىيە ئارخېئېپىسكوپىنى ۋلادىمىردىن موسكۋاغا يۆتكەپ كېلىپ، سىياسىي تۈۋرۈك قىلىپ، موسكۋا كىنەزلىكىنىڭ دىن ۋە سىياسىي جەھەتتىكى ئورنىنى يۇقىرى كۆتۈرگەن. ئىۋان Ⅰ نىڭ ھۆكۈمرانلىقى موسكۋا كىنەزلىكىنىڭ گۈللىنىشىنى ۋە پۈتۈن مەملىكەتنى بىرلىككە كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئاساس سالغان. ئۇ ئۆلگەندە موسكۋا كىنەزلىكى روسىيىدىكى ئەڭ كۈچلۈك كىنەزلىككە ئايلانغان. دۇنيا تارىخى (1440 - 1505) ئىمپېراتور ئىۋان دەپمۇ ئاتىلىدۇ. موسكۋا باش كىنەزى (1505 - 1462). ۋاسلىي Ⅱ نىڭ ئوغلى ھەم ۋارىسى. تەختكە چىققاندىن كېيىن، ئىلگىرى - كېيىن ياروسلاۋ (1463)، روستوۋ (1474)، نوۋگورۇد (1478) تۋېر (1485) قاتارلىق كىنەزلىكەرنى قوشۇۋېلىپ، رەزاننى تەسلىم قىلىپ، ئۆزىگە بېقىندۇرۇۋالغان (1485). پىسكوۋ كىنەزلىكىدىن باشقا، شەرقىي شىمال روسىيە ئومۇمەن ئۇنىڭ كونتروللۇقىغا ئۆتۈپ، بىرلىككە كەلتۈرۈلگەن روسىيە دۆلىتى ئاساسەن شەكىللەنگەن. زېمىنى غەربىي شىمالدا نوۋگورودقا، شەرقىي شىمالدا ۋياتكا دەرياسى ۋادىسىغا تۇتاشقان. شۇنىڭ بىلەن بىللە غەريرىي رۇسلار ئولتۇراقلاشقان. رايونلارنى ئۈزلۈكسىز بويسۇندۇرغان. 1472 - يىلى چوڭ پېرىم رايونىنى قوشۇۋالغان. 1480 - يىلى، قوشۇن باشلاپ چىقىپ، باستۇرۇپ كىرگەن موڭغۇل قوشۇنىغا قايتۇرما زەربە بېرىپ، ئوكا دەرياسىنىڭ تارمىقى بولغان ئوگرا دەرياسىنىڭ بويىدا يەتتە ئاي تىركەشكەن. موڭغۇللار ياردەمچى قوشۇنىنىڭ يېتىپ كېلەلمىگەنلىكى، ھاۋانىڭ سوغۇق بولۇشى ۋە ئاشلىق يېتىشمەسلىك سەۋەبىدىن چېكىنىشكە مەجبور بولغان. مۇشۇ مەزگىلگە كەلگەندىلا ئالتۇن ئوردا خانلىقىنىڭ روسىيىدە ئىككى ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىت داۋملاشقان ھۆكۈمرانلىقىغا خاتىمە بېرىلگەن. 1500 - يىلى ئورال تاغ تىزمىسىنىڭ شەرقتىكى يۇگورىسكىي رايونىنى بويسۇندۇرغان. كېيىن يەنە لىۋونىيە، لىتۋا قوشۇنلىرىنى يېڭىپ، غەربىي جەنۇب ۋە بالتىق دېڭىزى تەرەپكە قاراپ كېڭەيگەن. ئىچكى جەھەتتە، فېئودال - بەگلىكلەرنىڭ ئىمتىيازىغا چەك قويۇپ، ئۇششاق ئاقسۆڭەكلەرنىڭ ئورنىنى ئۆستۈرۈپ، پۈتكۈل دۆلەت ھوقۇقىنى ئۆز قولىغا ئالغان؛ ھەربىي خىزمەت ئۆتەۋاتقان ئاقسۆڭەكلەردىن تەركىب تاپقان كۈچلۈك قوشۇن قۇرۇپ چىققان؛ مەملىكەت بويىچە بىرلىككە كەلتۈرۈلگەن قانۇن (1497) ۋە يېڭى مەركىزىي ھەم يەرلىك مەمۇرىي باشقۇرۇش تۈزۈملىرىنى تۈزۈپ چىقىپ، مۇستەبىت تۈزۈمگە ئاساس سالغان؛ شەھەر ئىقتىسادىنى راۋاجلاندۇرۇپ، ئىجارە ھەققى ۋە باجغا پۇل تۆلەشنى كېڭەيتكەن؛ غەربىي ياۋروپا ۋە شەرقتىكى كۆپلىگەن دۆلەتلەر بىەن مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتكەن. دۇنيا تارىخى (1584 - 1530) موسكۋا ۋە پۈتۈن روسىيە باش كىنەزى (1533 - 1584). روسىيە چار پادىشاھى (1547 - 1584). دادىسى ۋاسىلىي Ⅲ ئۆلگەندىن كېيىن تەختتكە چىققان، مۇشۇ ۋاقىتتا ئۈچ ياشقا كىرگەن بولۇپ، چوڭ ئاقسۆڭەكلەر پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، ھاكىمىيەت تالىشىپ، موسكۋا چوڭ كىنەزلىكىنى <خوجىلار ھۆكۈمرانلىقى> دەۋرىگ كىرگۈزۈپ قويغان، 1547 - يىلى 1 - ئاينىڭ 16 - كۈنى تاج كىيىپ، ھاكىمىيەتنى قولىغا ئېلىپ، ئۆزىنى چار پادىشاھ دەپ ئاتاپ، دۇنياغا زومىگەرلىك قىلىدىغان <ئۈچىنچى رىم ئىمپېرىيىسى> نى قۇرۇپ چىقىمەن دەپ جار سېلىپ، پۈتۈن روسىيىنىڭ مۇستەبىتكە ئايلىنىپ قالغان. موسكۋا خەلق قوزغىلىڭىنى باستۇرغاندىن كېيىن، 1550 - 1556 - يىللاردا كىنەزلىكلەر ئارىسىدىكى زىددىيەتتىن پايدىلىنىپ، ئوتتۇرا - كىچىك ئاقسۆڭەكلەرگە تايىنىپ، ئەدلىيە، مەمۇرىي ۋە ھەربىي جەھەتتە ئىسلاھات ئېلىپ بېرىپ، چوڭ ئاقسۆڭەكلەرنىڭ ھوقۇقىغا چەك قويۇپ، ھوقۇقنىڭ مەركەزلىشىشىنى كۈچەيتىپ، پومېشچىك ئاقسۆڭەكلەرنىڭ دېھقانلارنى قۇل قىلىشىنى قوللىغان. 1565 - يىلى چار پادىشاھقا قاراشلىق ئالاھىدە رايونلارنى قۇرۇپ چىققان ھەمدە خەلقنى دەشەتلىك باستۇرغانلىقتىن <چاقماق ئىمپېراتور> دەپ نام ئالغان. شەرققە قاراپ كېڭىيىپ تاتارلارنىڭ قازان (1552) ۋە ئاستىراخان (1556) خانلىقلىرىنى بويسۇندۇرۇپ، ۋولگا دەرياسى ۋادىسىنى ئىگىلىگەن. ئارقىدىنلا غەربكە قاراپ كېڭىيىپ، شۋېتسىيە، دانىيە، پولشا ۋە لىتۋا بىلەن بالتىق دېڭىزىنىڭ دېڭىزغا چىقىش ئېغىزىنى تالىشىپ، لىۋونىيە ئۇرۇشىنى قوزغاپ (1558 - 1583) يېڭىلگەن. 1563 - يىلى ئۆزىنى <پۈتۈن سىبىرىيە پادىشاھى> دەپ ئاتىغان، چوڭ پومېشچىك، تۇز سودىگىرى سىتروگانوۋ ئائىلىسىگە ھوقۇق بېرىپ، ياللانما ئەسكەر ئېلىپ، پىلە قۇرتىدەك يېيىش سىياسىتىنى قوللىنىپ، بارا - بارا سىبىرىيىگە قاراپ كېڭەيگەن. 1581 - يىلى كەسپىي باندىت ئېرماك تېموفېيېۋىچ (؟ - 1585) ئۇيۇشتۇرغان كازاكلارنىڭ يىراققا يۈرۈش قىلىش قوشۇنىنى قوبۇل قىلىپ، سىبىر خاندانلىقىنىڭ پايتەختى سىبىرنى ئىشغال قىلغان. 1584 - يىلىغا كەلگەندە يىراققا يۈرۈش قىلىش قوشۇنىنىڭ ئاساسىي كۈچى سىبىر خانلىقى تەرىپىدىن يوقىتىلغان. ئىۋان Ⅳ ھۆكۈمرانلىقى مەزگىلىدە، روسىيە سىرتقا كېڭىيىش يولىغا ماڭغان.