تۇر

ئۆلچەم بىرلىكلىرى تۇر - ئەتراپنى كۆزىتىش، خەۋەر (بەلگە) بېرىش ئۈچۈن توپا ۋە تاشلاردىن ياسالغان بىر خىل ئېگىز قۇرۇلمىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ يەنە <تىم>، <تۇرا>، <قارغۇي> (قاراخانىلار دەۋرىدە)، <پوتەي> (يېقىنقى زاماندا) دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تارىختا فېئودال ھاكىمىيەتلەر ھەربىي ئېھتىياج، سودا، دېپلوماتىيە ۋە پوچتا ئالاقىلىرىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن مۇشۇنداق خەۋەرلىشىش ۋاستىرىلىرىدىن پايدىلانغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئەينى دەۋرلەردە مۇشۇنىڭغا ئاساسەن مۇساپە ھېسابلانغان. خەنزۇچە تارىخىي ماتېرىياللاردا خاتىرىلىنىشىچە، خەن سۇلالىسى دەۋرىدە <تۇر (تىم) لارنىڭ ئارىلىقى ئادەتتە 30 يول بولسا بولىدۇ، لېكىن 30 يول بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئەڭ مۇھىمى ئۆز ئارا كۆرۈنۈپ تورىدىغان بولۇشى لازىم> دەپ بەلگىلەنگە. موڭغۇللار دەۋرىدە تۇرلاردا مەخسۇس <ئۆتەڭ بېگى>، <باشقۇرغۇچى> دېگەن ئەمەلدارلار تەيىنلەنگەن. ھەر بىر تۇرنىڭ ئارىلىقى 10 چاقىرىمدىن 25 چاقىرىمغىچە بولۇش بەلگىلەنگەن (<جۇڭگونىڭ غەربىي يۇرتنى ئىدارە قىلىش تارىخى>). چىڭ سۇلالىسى دەۋرىگە كەلگەندە شىنجاڭ رايونىدا يەر شەكلىگە قاراپ تەخمىنەن بىر چاقىرىمدىن تۆت چاقىرىمغىچە بولغان ئارىلىقتا بىردىن تۇر ياسالغان. قەشقەردىن ئاقسۇغىچە بولغان 453 چاقىرىم يولغا 166 تۇر ياسالغان. قەدىمكى دەۋرلەردە تۇرلاردا ئوت يېقىش ياكى ئىس قويۇش ئارقىلىق خەۋەر بېرىلگەن بولسا، مىڭ سۇلالىسى دەۋرىگە كەلگەندە زەمبىرەك ئېتىش ئارقىلىق خەۋەر بېرىلىدىغان بولغان. شۇنىڭ بىلەن <پوتەي> (زەمبىرەك سۇپىسى) دەپ ئاتىلىشقا باشلىغان. ئەينى چاغدىكى بەلگىلىمە بويىچە زەمبىرەكتىن بىر پاي ئوق ئېتىلسا 100 دۈشمەن، ئىككى پاي ئوق ئېتىلسا 500 دۈشمەن، ئۈچ پاي ئوق ئېتىلسا 1000 دۈشمەن، تۆت پاي ئوق ئېتىلسا 5000 دۈشمەن، بەش پاي ئوق ئېتىلسا 1000 دۈشمەن كەلگەنلىكىنى بىلدۈرەتتى.