تۇر

دۇنيا يەر - جاي ناملىرى 蒂尔〈法〉 dì ěr 〈fǎ 〉Dتارىخ 边塞 biān sàiDتارىخ 图尔 tú ěrDتارىخ 图鲁 tú lǔDتارىخ 烽火台 fēng huǒ tái ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرى ئەرلەر ئىسىملىرى 图尔 tú ěr ئۆلچەم بىرلىكلىرى 烽火台 fēng huǒ tái تۇر - ئەتراپنى كۆزىتىش، خەۋەر (بەلگە) بېرىش ئۈچۈن توپا ۋە تاشلاردىن ياسالغان بىر خىل ئېگىز قۇرۇلمىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ يەنە <تىم>، <تۇرا>، <قارغۇي> (قاراخانىلار دەۋرىدە)، <پوتەي> (يېقىنقى زاماندا) دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تارىختا فېئودال ھاكىمىيەتلەر ھەربىي ئېھتىياج، سودا، دېپلوماتىيە ۋە پوچتا ئالاقىلىرىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن مۇشۇنداق خەۋەرلىشىش ۋاستىرىلىرىدىن پايدىلانغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئەينى دەۋرلەردە مۇشۇنىڭغا ئاساسەن مۇساپە ھېسابلانغان. خەنزۇچە تارىخىي ماتېرىياللاردا خاتىرىلىنىشىچە، خەن سۇلالىسى دەۋرىدە <تۇر (تىم) لارنىڭ ئارىلىقى ئادەتتە 30 يول بولسا بولىدۇ، لېكىن 30 يول بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئەڭ مۇھىمى ئۆز ئارا كۆرۈنۈپ تورىدىغان بولۇشى لازىم> دەپ بەلگىلەنگە. موڭغۇللار دەۋرىدە تۇرلاردا مەخسۇس <ئۆتەڭ بېگى>، <باشقۇرغۇچى> دېگەن ئەمەلدارلار تەيىنلەنگەن. ھەر بىر تۇرنىڭ ئارىلىقى 10 چاقىرىمدىن 25 چاقىرىمغىچە بولۇش بەلگىلەنگەن (<جۇڭگونىڭ غەربىي يۇرتنى ئىدارە قىلىش تارىخى>). چىڭ سۇلالىسى دەۋرىگە كەلگەندە شىنجاڭ رايونىدا يەر شەكلىگە قاراپ تەخمىنەن بىر چاقىرىمدىن تۆت چاقىرىمغىچە بولغان ئارىلىقتا بىردىن تۇر ياسالغان. قەشقەردىن ئاقسۇغىچە بولغان 453 چاقىرىم يولغا 166 تۇر ياسالغان. قەدىمكى دەۋرلەردە تۇرلاردا ئوت يېقىش ياكى ئىس قويۇش ئارقىلىق خەۋەر بېرىلگەن بولسا، مىڭ سۇلالىسى دەۋرىگە كەلگەندە زەمبىرەك ئېتىش ئارقىلىق خەۋەر بېرىلىدىغان بولغان. شۇنىڭ بىلەن <پوتەي> (زەمبىرەك سۇپىسى) دەپ ئاتىلىشقا باشلىغان. ئەينى چاغدىكى بەلگىلىمە بويىچە زەمبىرەكتىن بىر پاي ئوق ئېتىلسا 100 دۈشمەن، ئىككى پاي ئوق ئېتىلسا 500 دۈشمەن، ئۈچ پاي ئوق ئېتىلسا 1000 دۈشمەن، تۆت پاي ئوق ئېتىلسا 5000 دۈشمەن، بەش پاي ئوق ئېتىلسا 1000 دۈشمەن كەلگەنلىكىنى بىلدۈرەتتى. دىنى سۆزلۈكلەر <تۇر> (قۇرئاننىڭ ５２ـ سۈرىسى) ئىسلام دىنى 突尔(《山岳》) tū ěr (《shān yuè 》) شىنجاڭنىڭ يەر - جاي نامى كەنت (باي ناھىيىسى) 吐尔村 tǔ ěr cūn شىنجاڭنىڭ يەر - جاي نامى كەنت (قەشقەر كونىشەھەر ناھىيىسى) 吐尔村 tǔ ěr cūn شىنجاڭنىڭ يەر - جاي نامى ئۆستەڭ (ئاراتۈرۈك ناھىيىسى) 吐尔干渠 tǔ ěr gàn qú شىنجاڭنىڭ يەر - جاي نامى كارىز (پىچان ناھىيىسى) 吐尔坎儿孜 tǔ ěr kǎn er zī