شىللېر

دۇنيا ئەدەبىياتى 18 - ئەسىردىكى گېرمانىيىدە شىللېر (1759 −1805 - يىللار) گيوتى بىلەن تەڭ نامى چىققان دراماتورگ ۋە شائىر ئىدى. ئۇ ياشلىق دەۋرىدە دەل مۇستەبىت ھاكىمىيەتكە قارشى تۇرۇپ، ئەركىنلىك ۋە خاراكتېر ئازادلىقى تەلەپ قىلغان «شىددەتلىك بوراندەك ئىلگىرىلەش ھەرىكىتى»گە توغرا كېلىپ، ناھايىتى چوڭ تەسىرگە ئۇچرىغان. ئۇ تۇنجى سەھنە ئەسىرى «قاراقچى» دا فېئودال مۇستەبىتچىلىككە جەڭ ئېلان قىلىش بايرىقىنى ئاشكارا كۆتۈرۈپ چىققان. ئۇنىڭ تېتولىغا «ياۋۇزلارنى يوقىتايلى» دېگەن شوئار ۋە «دورا بىلەن ساقايمىسا تۆمۈر بىلەن؛ تۆمۈر بىلەن ساقايمىسا ئوت بىلەن ساقايتىش كېرەك» دېگەن بېغىشلىما يېزىلغانىدى. «قاراقچى»نىڭ باش قەھرىمانى كارل گراف مورنىڭ چوڭ ئوغلى، ئۇكىسى فرانتسنىڭ ئارىنى بۇزۇشى بىلەن دادىسى ئۇنى ئۆيدىن قوغلاپ چىقىرىدۇ، شۇنىڭ بىلەن قاراقچى بولۇپ كېتىدۇ. لېكىن، ئۇ مال - دۇنيانى بۇلايدىغان مۇتتەھەم ئەمەس، ئۇ غايىلىك، زوراۋان ھاكىمىيەتكە ئۆچ، قانۇننى كۆزگە ئىلمايدۇ، ئېزىلگەن خەلققە ھېسداشلىق قىلىدۇ شۇنداقلا جەمئىيەتنى ئۆزگەرتىپ، گېرمانىيىدە بىر جۇمھۇرىيەت قۇرماقچى بولىدۇ. ئۇ دەھشەت سېلىش ۋاسىتىسى بىلەن ھۆكۈمرانلاردىن ئۆچ ئالىدۇ. گەرچە، ئۇ ئاخىرىدا ھۆكۈمەتكە ئۆزىنى مەلۇم قىلغان بولسىمۇ، لېكىن كىشىلەر ئارىسىدىكى تەڭسىزلىك، فېئودال ھۆكۈمرانلارنىڭ جىنايىتىنى كىشىلەرنىڭ ئالدىغا بىر - بىرلەپ ئاشكارىلاپ، كىشىلەرنى ئويغىتىدۇ، كىشىلەرنىڭ بۇلارنىڭ ھەممىسىنى ئۆزگەرتىش تەلىپىنى قوزغايدۇ. شىللېرنىڭ ۋەكىللىك ئەسىرى «سۇيىقەست ۋە مۇھەببەت». سەھنە ئەسىرىدە مەلۇم كىنەزلىكنىڭ ۋەزىرىنىڭ ئوغلى فىدېناند كەمبەغەل مۇزىكانتنىڭ قىزى لۇئىسنى ياخشى كۆرۈپ قالىدۇ. ۋەزىر ئۆزىنىڭ ئوردىدىكى ھوقۇقىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئوغلىنى كىنەزنىڭ ئاشنىسى بىلەن توي قىلىشقا قىستايدۇ. فىدېناند قەتئىي ئۇنىمايدۇ. ۋەزىر كاتىپى ۋوئولمىرنىڭ پىلانلىشى بىلەن بىر سۇيىقەست ئورۇنلاشتۇرۇپ، فىدېناندا لۇئىس ساداقەتسىز ئىكەن دېگەن گۇماننى پەيدا قىلماقچى بولىدۇ. فىدېناند تۇزاققا دەسسىگەندىن كېيىن، لۇئىسقا زەھەرئىچكۈزىدۇ، لۇئىس ئۆلۈش ئالدىدا ھەقىقىي ئەھۋالنى ئېچىپ تاشلايدۇ. فىدېناند پۇشايماننى ئالىدىغان قاچا تاپالماي، زەھەر ئىچىۋالىدۇ. بىر جۈپ ئاشىق - مەشۇق سۇيىقەستتە ئۆلۈپ كېتىدۇ، جىنايەتچىمۇ ئاخىر تۈرمىگە كىرىدۇ. شىللېر بىر مۇھەببەت تراگېدىيىسى ئارقىلىق فېئودال ئاقسۆڭەكلەر بىلەن شەھەر ئاھالىسى سىنىپىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى ئۆتكۈر زىددىيەتنى، فېئودال ھۆكۈمران سىنىپلارنىڭ ھاياسىز رەھىمسىزلىكى، زەھەرخەندىلىكىنى، شەھەر ئاھالىسى سىنىپىنىڭ دەرىجە تۈزۈمىنىڭ تەڭسىزلىكىگە ۋە فېئودال ھۆكۈمران سىنىپلارغا بولغان نەپرىتىنى جانلىق ئىپادىلەپ بەرگەن. شىللېرنىڭ سەھنە ئەسىرى ئىجادىيىتىدىن يەنە «ۋاررېنستېيىن»، «مارىي ستورىياد»، «ئورېليانلىق قىز»، «ۋېليام تۇرل» ۋە باشقىلار بار. بۇ ئەسەرلەرنىڭ ھەممىسىدە خەلقنىڭ قوزغىلىڭى ۋە ئىنقىلابى باش تېما قىلىنىپ، خەلقنى ئازادلىق ئۇرۇشى قىلىپ، فېئودال زوراۋان خاننى ئاغدۇرۇشقا چاقىرىدۇ. دۇنيا تارىخى (1759 - 1805) گېرمانىيىلىك شائىر، دراماتۇرگ. دوختۇر ئائىلسىدىن كېلىپ چىققان. 1767 - يىلى لاتىن تىلىدىكى مەكتەپتە ئوقۇغان. 1773 - يىلى ھەربىي شۆيۈەنگە كىرىپ قانۇن ۋە دوختۇلۇقنى ئۆگەنگەن.1780 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېىن شتۇتگارتتا ھەربىي دوختۇر بولغان. ياشلىق دەۋرىدە بوران ھەرىكىتىدىكى ئاساسىي ۋەكىل خاراكتىرلىك يازغۇچى بولغان. 1781 - يىلى <قاراقچى> دېگەن تۇنجى تىراگىدىيىلىك ئەسىرىنى ئېلان قىلغان، ئۇنىڭدا فېئوداللىق جەمئىيەتكە قارشى ئاشكارا جەڭ ئېلان قىلغان بىر جەسۇر ياشنى مەدھىيلىگەن، زالىم پادىشاھقا قارشى تۇرۇشنى مۇراجىئەت قىلغان. 1782 - يىلى ئەسىرى سەھىنىدە ئوينالغاندىن كېيىن، ئەكسىيەتچى دائىرىلەرنىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچرىغانلىقتىن، شۇ يىلى 9 - ئايدا ۋيۇرتېمبېرگىدىن قېچىپ چىقىپ، مانھېيىم ۋە مايىن دەرياسى بويىدىكى فرانكفورتتا سەھنە ئەسىرى يازغۇچىسى بولغان. 1781 - يىلى <سۈيقەست ۋە مۇھەببەت> دېگەن مەشھۇر ئەسىرىنى ئېلان قىلغان، ئۇنىڭدا 17 - ئەسىردىكى گېرمانىيە شەھەر ئاھالىسى بىلەن فېئودال ھۆكۈمرانلار ئوتتۇرىسىدىكى سىنىپىي زىددىيەت ئەكس ئەتتۈرۈلگەن. ئېنگلېس بۇ ئەسەرنى <گېرمانىيە بويىچە سىياسىي خاھىشقا ئىگە تۇنجى سەھنە ئەسىرى> دېگەن. 1785 - يىلى <شاتلىق كۈيى> دېگەن مەشھۇر شېئىرىنى ئېلان قىلغان، كېيىن ئۇ بېتخوۋىن تەرىپىدىن توققۇزىنچى سىمفونىيىنىڭ ئاساسىي ناخشىسى قىلىنىپ دۇنياغا داڭق چىقارغان. 1787 - يىلى فېئودال مۇستەبىتلىككە قارشى تۇرىدىغان، پىكىر ئەركىنلىكىنى تەلەپ قىلىدىغان <دون كارلوس> دېگەن سەھنە ئەسىرىنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، مەخسۇس تارىخ تەتقىقاتىغا بېرىلگەن. 1789 - يىلى يېنا داشۆسىنىڭ تارىخشۇناسلىق دوتسېنتى بولغان ھەمدە <نېدېرلاندىيىنىڭ مۇستەقىللىك تارىخى>، <30 يىللىق ئۇرۇش تارىخى> دېگەن تارىخىي ئەسەرلەرنى يازغان. 1789 - يىلىدىكى فرانسىيە بۇرژۇئا ئىنقىلابىنى قىزغىن ئالقىشلىغان، 1792 - يىلى 8 - ئايدا فرانسىيە جۇمھۇرىيىتنىڭ پەخرىي پۇقراسى دېگەن نامغائىگە بولغان. كېيىن ياكوبىن دىكتاتورىسىغاقارشى تۇرۇش تەرەپكە ئۆتكەن. 1794 - يىلدىن كېيىن، گېتى بىلەن يېقىن ئالاقە قىلغان، ئۇنىڭ بىلەن بىللە <دەر ئىلاھەسى> دېگەن ژورنالنى چىقارغان، ۋېيمار تىياتىرىغا بىرلىكتە رەھبەرلىك قىلغان. گيۇتېنىڭ تەسىرى بىلەن يېڭى ئىجادىيەت دولقۇنى مەيدانغا كەلگەن. 1799 - يىلى <ۋاللېنىستېيىن> دېگەن ئۈچ قىسىملىق تارىخىي سەھنە ئەسەرنى پۈتتۈرگەن. ئۇنىڭدا ئۆزىنى گېرمانىيىنىڭ بىرلىكىگە بېغىشلىغان خالىس جەڭچىلەرنى مەدھىيلەپ،تارىخىي چىنلىقنى رېئالىزملىق بەدىئىي ئۇسۇل بىلەن كۆرسىتىپ بەرگەن. ناپولېئون بېسىپ كىرگەن مەزگىلدە، <ئورلېئان قىزى> ۋە <ۋىليام تىيۇر> دېگەن ئىككى ۋەتەنپەرۋەرلىك سەھنە ئەسىرىنى يېزىپ، كەڭ نېمىس خەلقىنىڭ ۋەتەنپەرۋەرلىك قىزغىنلىقىنى قوزغىغان، ئۆمۈرۋايەت نامرات ئۆتكەن بولسىمۇ، ئىنسانىيەتكە مول ئەدەبىي مىراس قالدۇرغان.