فىلىپ

دۇنيا تارىخى فىلىپ 2 (1) (مىلادىدىن ئىلگىرى 382 - 336). ماكېدونىيەنىڭ پادىشاھى (مىلادىدىن ئىلگىرى 359 - 336). ئامىنتاس Ⅱ نىڭ كەنجى ئوغلى. مىلادىدىن 368 يىل ئىلگىرى تېبېس شەھىرىدە بارىمتاي (تەخمىنەن 3 يىل) بولۇپ، يۇنان تەربىيىسىنى قوبۇل قىلىپ، يۇنان ئەدەبىياتى ۋە پەلسەپىسىنى ئۆگەنگەن ھەمدە تېبېس گېنېرالى ئېپامىنوندادىن چاسا سەپ تاكتىكىسىنى ئۆگەنگەن. تەختتكە چىققاندىن كېيىن ھوقۇقنى مەركەزلەشتۈرۈشنى كۈچەيتكەن، دائىمىي ئارمىيىنى كېڭەيتىپ، دېھقان پىيادە ئەسكەرلەر (چاسا سەپ) ۋە ئاقسۆڭەك ئاتلىق ئەسكەرلەرنى يادرو قىلغان قۇدرەتلىك قوشۇننى شەكىللەندۈرگەن؛ پۇل تۈزۈمىنى ئىسلاھ قىلىپ، ئالتۇن - كۈمۈش پۇل بىرلىكىنى قوللانغان. يۇناننىڭ ھەرقايسى شەھەر دۆلەتلىرىنىڭ زاۋال تاپقان پەيتىدىن پايدىلىنىپ، زېمىنىنى زور كۈچ بىلەن كېڭەيتكەن. يۇناننىڭ ئىچكى قىسمىدىكى (جۈملىدىن ئافىنادىكى) ماكېدونىيىگە مايىللارنى سېتىۋالغان ۋە <ئېشەككە ئالتۇن ئارتىپ بېرىپ، مۇستەھكەم سېپىللارنى ئارتىپ كەلدىم> دېگەن. ئېگىي دېڭىزنىڭ شىمالىي قىرغىقىدىكى ئىستىھكاملارنى ئىگىلىگەن ۋە مۇستەھكەملىگەندىن كېيىن، جەنۇبقا تاجاۋۇز قىلىپ يۇنانغا بېسىپ كىرگەن. فىشس بىلەن تېبېس <مۇقەددەس ئۇرۇش> (مىلادىدىن ئىلگىرى 355 - 346) ئېلىپ بېرىلىۋاتقان پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، ئەسكەر چىقىرىپ شىمالىي يۇنان ۋە ئوتتۇرا يۇناندىكى بەزى شەھەرلەنى ئىشغال قىلىۋالغان. مىلادىدىن 338 يىل ئىلگىرى خائېرونېئا جېڭىدە ماكېدونىيىگە قارشى يۇنان بىرلەشمە ئارمىيىسىنى ئۈزۈل - كېسىل مەغلۇپ قىلغان، ئارقىدىنلا كورنىستا پۈتۈن يۇنان شەھەر دۆلەتلىرى يىغىنىنى ئېچىپ، يۇناننىڭ رەھبەرلىك ھوقۇقىنى قولغا كەلتۈرگەن. پېرسىيىگە ئەسكەر ئەۋەتىشكە تەييارلىنىۋاتقان مەزگىلدە، قىزىنىڭ توي مۇراسىمىدا ماكېدونىيىلىك بىر ياش ئاقسۆڭەك تەرىپىدىن قەتل قىلىنغان.ئۇنىڭ تەختىگە ئوغلى ئالېكساندر (كېيىن <ئېمپېراتور> دەپ ئاتالغان) ۋارسلىق قىلغان. (2) فىلىپ 2 (1165 - 1223)، فرانسىيە كاپىتېن سۇلالىسىنىڭ كورۇلى (1180 - 1223). تەختتە تۇرغان مەزگىلدە، ئوتتۇرا، ئۇششاق فېئوداللار ۋە شەھەر ئاھالىسىگە تايىنىپ، ئەنگلىيە كورۇلىنىڭ فرانسىيە زېمىنىدىكى خوجىلىق يېرى تورماند، مائىن، ئانژۇ، تۇرائىنلارنى ۋە پويىتوۋنىڭ كۆپ قىسمىنى 1204 - يىلىدىن باشلاپ ئىلگىرى - ئاخىر قايتۇرۋالغان. 1214 - يىلى 7 - ئايدا، بۈۋېن جېڭىدە ئەنگلىيە كورۇلى يۇھان (يەرسىز شاھ) ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقدىشى، مۇقەددەس رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ ئىمپېراتورى ئوتتو Ⅳ نى قاتتىق مەغلۇپ قىغان، بۇنىڭ ئۈچۈن <ئاۋگۇست> دېگەن ھۆرمەت نامىغا ئېرىشكەن. پادىشاھلىق ھاكىمىيەتنى كۈچەيتىش ئۈچۈن، خان جەمەتىنىڭ خوجىلىق يېرىنى بىرقانچە رايونلارغا بۆلۈپ، ئۇلارغا بائىللى (باش ۋالىيغا تەڭ) ئەۋەتىپ، شۇ جاينىڭ ئەدلىيە، باج يىغىش قاتارلىق ئىشلىرىنى باشقۇرۇش ئارقىلىق، يەرلىك ئاقسۆڭەكلەرنىڭ كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرغان. 1189 - 1191 - يىللاردا ئۈچىنچى قېتىملىق ئەھلىسەلىپكە قاتناشقان. (3) فىلىپ Ⅱ (1527 - 1598)، ئىسپانىيەنىڭ كورۇلى (1556 - 1598). 1554 - يىلى ئەنگلىيە كورۇلىۋاسى مارى Ⅰ بىلەن توي قىلغان. 1556 - يىلى دادىسى چارلېس Ⅰ تەختىنى بوشىتىپ بەرگەندىن كېيىن، ئۇنىڭ تەختىگە ۋارىسلىق قىلىپ ئىسپانىيە كورۇلى بولغان. ئىسپانىيە، نېدىرلاندىيە، نېئاپول، سىتسىلىيە، مىلان ۋە ئامېرىكا قىتئەسىدىكى مۇستەملىكىلەرگە ئىگە بولغان. ئىچكى جەھەتتە، مەھكىمە شەرئىيىدىن پايدىلىنىپ مۇستەبىت ھۆكۈمرانلىقنى مۇستەھكەملىگەن. بىدئەتلەرگە زىيانكەشلىك قىلغان، 1568 - 1570 - يىللاردىكى مورىسكوسلار قوزغىلىڭىنى باستۇرغان ھەمدە ئېغىر باج ئېلىش سياسىتىنى يولغا قويغان. تاشقى جەھەتتە ئۇدا ئەسكەر ئىشلەتكەن: 1157 - يىلى ئىسپانىيە بىلەن ۋېنتسىيەنىڭ بىرلەشمە دېڭىز فلوتى لېپانتو دېڭىز ئۇرۇشىدا تۈركىيە فلوتىنى قاتتىق مەغلۇپ قىلغان. 1580 - يىلى پورتۇگالىيىنى ۋە ئۇنىڭغا قاراشلىق مۇستەملىكىلەرنى قوشۇۋالغان. 1581 - يىلى نېدىرلاندىيەنىڭ شىمالىي يەتتە ئۆلكىسى ئىسپانىيىدىن ئايرىلىپ مۇستەقىل بولغانلىقىنى جاكارلىغان. 1588 - يىلى <يېڭىلمەس فلوت> نى ئەنگلىيەگە يۈرۈش قىلىشقا ئەۋەتكەن، ئەمما ئىنگلىز بۇغۇزىدا پۈتۈن فلوت دېگۈدەك يوقىتىلغان، شۇنىڭدىن تارتىپ ئىسپانىيە دېڭىزدىكى زومىگەرلىك ھوقۇقىدىن ئايرىلىپ قالغان. فرانسىيىدىكى خۇگۇئېنو ئۇرۇشىغا ئارىلىشىپ، ئۇنىڭدىمۇ مەغلۇپ بولغان ۋە قوغلاپ چىقىرىلغان (1598). ھۆكۈمرانلىق قىلغان مەزگىلدە ئىسپانىيەنىڭ ئىقتىسادىي خارابلىشىپ، خەلق كۈن كەچۈرەلمەيدىغان ئەھۋالغا چۈشۈپ، دۆلەت كۈنسايىن ئاجىزلاشقان. دۇنيا تارىخى (1) فىلىىپ Ⅳ (كېلىشكەن يىگىت، 1268 - 1314)، فرانسىيە كاپېتىن سۇلالىسىنىڭ كورۇلى (1285 - 1314). 1285 - يىلى نىكاھلىنىش مۇناسىۋىتى بىلەن شامپان بەگلىكىنى قوشۇۋالغان. 1300 - يىلى فلاندېرسنى ئىشغال قىلىۋالغان بولسىمۇ، يەرلىك قول سانائەتچىلەر بىلەن دېھقانلارنىڭ كەسكىن قارشىلىقىغا ئۇچرىغان ھەمدە 1302 - يىلى 7 - ئايدىكى كوئۇرترائى جېڭىدە يېڭىلىپ چېكىنىپ چىقىشقا مەجبور بولغان. مالىيە كىرىمىنى كۆپەيتىش ئۈچۈن چېركاۋدىن باج ئېلىپ، رىم پاپاسى بونىفا Ⅷ بىلەن توقۇنۇشۇپ قالغان. 1302 - يىلى 4 - ئايدا مىسسىئونېرلار دەھرىي ئاقسۆڭەكلەر ۋە شەھەر ئاھالىسى قاتناشقان تۇنجى قېتىملىق ئۈچ دەرىجىلىكەر يىغىنىنى ئېچىپ، قوللاشنى قولغا كەلتۈرمەكچى بولغان. 1303 - يىلى بونىفا Ⅷ ئۆلگەندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئورنىغا چىققان فرانسىيىلىك رىم پاپا كېلىمېنت Ⅴ نى ئۆزىگە بويسۇندۇرغان. 1307 - يىلى تېمپلې رىتسارلار پولكىنىڭ فرنسىيىدىكى كۆپ قىسىم ئەزالىرىنى قولغا ئېلىپ، ئۇلارنىڭ مال - مۈلكىنى مۇسادىرە قىلغان؛ 1312 - يىلى كېلىمېنت Ⅴ نى تېمپلې رىتسارلار پولكىنى تارقىتىۋېتىشكە مەجبور قىلغان. (2) (1605 - 1665)، ئىسپانىيەنىڭ كورۇلى (1621 - 1665). تەختتە تۇرغان مەزگىلدە، ھاكىمىيەت ئىشلىرىنى ئولىۋارېس قاتارلىق ھوقۇقلۇق ۋەزىرلەر چاڭگىلىغا ئېلىۋالغان، دۆلەت ئىچىدە ئىقتىساد كۈنسايىن خارابلىشىپ، خەلقئارادىكى ئورنى بارغانسېرى تۆۋەنلەپ بارغان. 1621 - يىلى گوللاندىيە بىلەن بولغان ئۇرۇش يېڭىۋاشتىن باشلانغان (<ئۇرۇشنى 12 يىل توختىتىش كېلىشىمى> گە قاراڭ) 1622 - يىلى ئوتتۇز يىللىق ئۇرۇشقا چېتىلغان. 1640 - يىلى پورتۇگالىيە ئىسپانىيەدىن ئايرىلىپ مۇستەقىل بولغان. شۇ يىلى كاتالۇنادا قوزغىلاڭ پارتلىغان. 1647 - يىى نېئاپولدا ماسانېللو قوزغىلىڭى پارتلىغان. 1648 - يىلى <ۋىستفالىيە سۈلھ شەرتنامىسى> بويىچە گوللاندىيەنىڭ مۇستەقىللىقىنى رەسمى ئېتىراپ قىلغان. ئۇرۇشتىن كېيىن، فرانسىيىگە قارشى ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇپ مەغلۇپ بولغان. 1659 - يىلى <پرىنېئوس سۈلھ شەرتنامىسى> بويىچە روئۇسسىللون (ھازىرقى فرانسىيەنىڭ شەرقىي پرىنئوس ئۆلكىسىدە)نى فرانسىيىگە كېسىپ بەرگەن. دۇنيا تارىخى (مىلادىدىن ئىلگىرى 238 - 179) ماكېدونىيىنڭ كورۇلى (مىلادىدىن ئىلگىرى 221 - 179). دېمېترى Ⅱ (تەخمىنەن مىلادىدىن ئىلگىرى 278 - 229). نىڭ ئوغلى. دادىسى ئۆلگەندە تېخى كىچىك بولغانلىقى ئۈچۈن، تاغىسى ئانتىگونوس (مىلادىدىن ئىلگىرى 326 - 221) ھاكىمىيەت ئىگىلىگەن؛ ئانتىگونوس ئۆلگەندىن كېيىن تەختتكە چىققان. يۇناننىڭ ئاخايا ئىتتىپاقى بىلەن ئېتولىيە ئىتتىپاقى ئۇرۇشقاندا، ئالدىنقىسىغا ياردەم بەرگەن؛ مىلادىدىن 213 يىل ئىلگىرى ئۆزىنىڭ ئىتتىپاقدىشى ئاراتوس (ئاخايا ئىتتىپاقىنىڭ باش قوماندانى)نى زەھەرلەپ ئۆلتۈرگەن. ئىككىنچى قېتىملىق پوئېنى ئۇرۇشى مەزگىلىدە (مىلادىدىن ئىلگىرىكى 218 - 20)، كارفاگېننىڭ باش قوماندانى گاننىبال بىلەن ئىتتىپاق تۈزۈپ رىمغا قارشى تۇرغان، بىرىنچى قېتىملىق ماكېدونىيە ئۇرۇشى (مىلادىدىن ئىلگىرىكى 215 - 205) يۈز بېرىپ، نەتىجىسى چىقمىغان. گاننىبالغا ياردەم بېرىش ئۈچۈن ئافرقىغا ئەسكەر ئەۋەتىپ زاما جېڭى (مىلادىدىن ئىلگىرىكى 202) گە قاتناشتۇرغان بولسىمۇ، مەغلۇپ بولغان. سۈرىيە پادىشاھى ئانتيوك Ⅲ بىلەن ئىتتىپاق تۈزۈپ، مىسىرنىڭ پتولېمى سۇلالىسىگە قارشى تۇرغان (مىلادىدىن ئىلگىرى 201)، ئارقىدىنلا سۈرىيە پادىشاھى بىلەن ئارازلىشىپ قالغان؛ رىم پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئىككىنچى قېتىملىق ماكېدونىيە ئۇرۇشى (مىلادىدىن ئىلگىرى 200 - 197)نى قوزغىغان، ئۇ شىمالىي يۇناننىڭ ئىسنوستىسېفالې دېگەن جايىدا رىم كونسۇلى فلامنوس تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنغان (مىلادىدىن ئىلگىرى 197 يىل ئىلگىرى). ئىككىنچى يىلى سۈلھ شەرتنامىسى تۈزۈپ، بارلىق بېقىندى يەرلەردىن ۋاز كەچكەن، كېمىلەرنى تاپشۇرۇپ بەرگەن، رىمغا 1000 تالانتون ئۇرۇش چىقىمى تۆلىگەن ھەمدە يۇناننىڭ ئىشلىرىغا يەنە ئارىلاشماسلىققا ۋەدە بەرگەن. شۇنىڭ بىلەن، ماكېدونىيە پادىشاھلىقى ئۆزىنىڭ مۇھىملىق ئورنىنى يوقاتقان. ئۇ شۇنىڭدىن كېيىن رىم بىلەن قايتا ئۇرۇش قىلىشقا تەييارلىق كۆرگەن بولسىمۇ، ئامفىپولىستا ئۆلگەن، تەختكە ئوغلى پېرسۇئېس (مىلادىدىن ئىلگىرى ؟ - 168) ۋارىسلىق قىلغان.