سپارتاك قوزغىلىڭى

قۇللار قوزغىلىڭى سپارتاك قوزغىلىڭى قەدىمكى رىم تارىخىدىكى كەڭ كۆلەملىك قۇللار قوزغىلىڭىنىڭ بىرى. سپارتاك قوزغىلىڭى قۇلدارلار سىنىپىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا قاقشاتقۇچ زەربە بېرىپ، ئېزىلگۈچى سىنىپلارغا شانلىق ئۈلگە تىكلەپ بەردى. ماركس بۇ قېتىمقى قوزغىلاڭغا رەھبەرلىك قىلغان سپارتاكنى «قەدىمكى زامان تارىخىدىكى مەشھۇر شەخس» دەپ ماختىغان. قەدىمكى رىم قۇللۇق تۈزۈمدىكى دۆلەت ئىدى. بۇ دۆلەتتە قۇللار پەقەت «گەپ قىلالايدىغان قورال»بولۇپ، ھەتتا بازاردا ھايۋانلارغا ئوخشاش ئېلىپ - سېتىلاتتى. بارلىق قۇللار ئىچىدە گلادىئاتورلارنىڭ ئەھۋالى ئەڭ ئېچىنىشلىق ئىدى. گلادىئاتورلارنى ئېلىشىشقا سېلىش رىم قۇلدارلار سىنىپىنىڭ بىر تۈرلۈك ياۋايىلارچە كۆڭۈل ئېچىش ئۇسۇلىدۇر. ئۇلار مەخسۇس تەربىيىلەنگەن گلادىئاتورلارنى گلادىئاتور مەيدانىدا ئۆزئارا قىرغىن قىلىشقا ياكى ياۋايى ھايۋانلار بىلەن ئېلىشىشقا سالاتتى. مەغلۇپ قىلىنغۇچى ئېچىنىشلىق ھالدا ئۆلۈپ كېتەتتى، قۇلدارلار مۇشۇنداق قانلىق ئويۇندىن ھۇزۇر ئېلىشاتتى. سپارتاكمۇ بىر گلادىئاتور ئىدى. سپارتاك سېراسلار بولۇپ، ئۇرۇشتا رىملىقلار تەرىپىدىن ئەسىرگە چۈشۈپ، گلادىئاتورلارنى تەربىيىلەش مەكتىپىدە تەربىيىلەنگەندىن كېيىن گلادىئاتور بولغان. مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى73 - يىلى يازدا، سپارتاك گلادىئاتورلار مەكتىپىدىكى200 گلادىئاتور بىلەن مەخپىي مەسلىھەتلىشىپ، كۈرەش قىلىپ ئەركىنلىكنى قولغا كەلتۈرۈشكە ئىرادە باغلىغان. قوزغىلاڭ پىلانى ئاشكارىلىنىپ قالغاچقا، سپارتاك ئالدىراش ھالدا قوزغىلاڭ كۆتۈرۈشكە مەجبۇر بولغان، نەتىجىدە ئاران78 نەپەرلا گلادىئارتور قاتمۇقات مۇھاسىرىنى بۆسۈپ چىقىپ، ۋېسۇۋىئو يانار تېغىغا قېچىپ بارالىغان. قوزغىلاڭ خەۋىرى يېقىن ئەتراپتىكى شەھەر - بازارلارغا تېزدىن تارقالغان، ھەرقايسى جايلاردىكى قۇللار ئارقا - ئارقىدىن سپارتاكقا قوشۇلغان. قوزغىلاڭچى قوشۇننىڭ ئادىمى ناھايىتى تېزلىكتە كۆپىيىپ10 مىڭ كىشىگە يەتكەن. رىم ھۆكۈمرانلىرى ئالاقزادىلىككە چۈشۈپ، سېنات كونسۇل كراۋدىئۇسنى3000 ئەسكەرنى باشلاپ قوزغىلاڭنى باستۇرۇشقا ئەۋەتكەن بولسىمۇ، ئېغىر مەغلۇپ بولغان. قوزغىلاڭچىلار قوشۇنى تېز سۈرئەتتە زورايغان. سپارتاك ئاساسىي كۈچكە باشچىلىق قىلىپ، ئاپىننىن يېرىم ئارىلىنىڭ شەرقىي قىسمىنى بويلاپ شىمالغا يۈرۈش قىلغان، شەھەر ۋە قۇرۇقلۇقلارنى ئىشغال قىلغان، يەككە دېھقانلارنىڭ مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزمىگەن، ئۇرۇش غەنىيمەتلىرىدىن كۆپچىلىك تەڭ بەھرىمەن بولغان، شەخسلەردە ئالتۇن - كۈمۈش بولۇشنى مەنئى قىلغان. كېيىن ئۇ شىمالىي يولنى ئايلىنىپ ئۆتۈپ ئالىپ تاغلىرىغىچە ئۇرۇش قىلىپ بارغان، ئارقىدىن تۇيۇقسىز پىلانىنى ئۆزگەرتىپ، قايتىدىن قوشۇن باشلاپ جەنۇبقا يۈرۈش قىلغان. رىم سېناتى قاتتىق ساراسىمىگە چۈشكەن، ھېچقانداق كىشى قوزغىلاڭچى قوشۇن بىلەن جەڭ قىلىشقا جۈرئەت قىلالمىغان، رىم سېناتى كراسسۇسنى قوماندانلىققا تەيىنلەشكە مەجبۇر بولغان، كراسسۇس8 يول قوشۇننى باشلاپ رىمغا يېقىن جايدا قوزغىلاڭچى قوشۇننى قورشاپ يوقاتماقچى بولغان، بىراق سپارتاك رىمدىن ئايلىنىپ ئۆتۈپ، قوزغىلاڭچى قوشۇنغا رەھبەرلىك قىلىپ پۈتكۈل ئىتالىيىنى دېگۈدەك ئايلىنىپ يۈرۈپ جەڭ قىلغان، ئاندىن ئىتالىيىنىڭ جەنۇبىدىكى دېڭىز بوغۇزىدىن ئۆتۈپ سىتسىلىيە ئارىلىنى ئىشغال قىلىپ، رىم بىلەن ئۇزاق مۇددەت ئۇرۇش قىلماقچى بولغان. ئويلىمىغان يەردىن، قوزغىلاڭچى قوشۇن ئىتالىيىنىڭ جەنۇبىدىكى تار يېرىم ئارالدا قورشاۋدا قالغان. كراسسۇس يېرىم ئارالنىڭ ئەڭ تار جايىدا ئۇزۇنلۇقى50 كىلومېتىر كېلىدىغان خەندەك كولىتىپ، قوزغىلاڭچى قوشۇننى يېرىم ئارالنىڭ جەنۇبىي بۆلىكىدە ھالاك قىلىشقا ئۇرۇنغان. بىراق سپارتاك قىشنىڭ بىر كېچىسى قار - شىۋىرغاندىن پايدىلىنىپ قامالنى بۆسۈپ چىققان. مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى71 - يىلى سپارتاك ناھايىتى پايدىسىز شارائىتتا بۇرىننىڭ غەربىي بوغۇزىغا يېقىن ئاپۇلىيىدە كراسسۇس بىلەن ھەل قىلغۇچ جەڭ قىلغان. شىددەتلىك جەڭدىن كېيىن كۈچ سېلىشتۇرمىسىدا زور پەرق بولغاچقا، قوزغىلاڭچى قوشۇن مەغلۇپ بولغان. سپارتاك باتۇرلارچە قۇربان بولغان، كراسسۇس ئەسىرگە چۈشكەن6000 قوزغىلاڭچىنى شەپقەتسىزلەرچە كاپرىئادىن رىمغا بارىدىغان چوڭ يولنىڭ ئىككى قاسنىقىدىكى كرېستقا مىخلاپ ئۆلتۈرۈۋەتكەن. دۇنيا تارىخى قەدىمكى رىم جۇمھۇرىيىتىنڭ ئاخىرقى مەزگىلىدىكى قۇللارنىڭ سپارتاك رەھبەرلىكىدىكى زور قوزغىلىڭى. سپارتاك تراكىيىلىك بولۇپ، ئۇرۇشتا رىملىقلار ئەسرگە ئېلىپ، كاپۇيە شەھىرىدىكى گلادىئاتور تەربىيلەش ئورنىغا گلادىئاتور قۇل قىلىپ ساتقان. ئۇ ئېچىنىشلىق تەقدىردىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، مىلادىدىن 73 يىل ئىلگىرى ئەتىياز بىلەن ياز ئارىلىقىداقوزغىلاڭ كۆتۈرۈشنى مەخپىي مەسلىھەتلەشكەن، سىر ئاشكارلىنىپ قالغاندىن كېيىن، ھەمراھلىرىدىن 70 تىن ئارتۇق كىشىنى باشلاپ، يېقىن ئەتراپتىكى ۋېزۇ -ۋىي تېغىغا قېچىپ بارغان. كەڭ قۇللار ۋە نامرات دېھقانلار بۇ خەۋەرنى ئاڭلاپ، ئارقا- ئارقىدىن كېلىپ ئۇلارغا قوشۇلغان. سپارتاك رەھبەر، كرىكۇس بىلەن ئىننومېي ئۇنىڭ ياردەمچىسى بولغان. قوزغىلاڭچىلار باستۇرۇش ئۈچۈن كەلگەن ھۆكۈمەت قوشۇنىنى كۆپ قېتىم مەغلۇپ قىلغان. ئۇلارنىڭ قوشۇنى تېز زورايغان. قوزغىلاڭچىلار قوشۇنى جەنۇبقا يۈرۈش قىلىپ تارىنتۇم قولتۇقىغا بارغان. كېيىن كرىكۇس بىرقىسىم قوشۇننى باشلاپ ئۆز ئالدىغا ھەرىكەت قىلغان ۋە ئاپولىيىدە يوقىتىلغان (كرىكۇس ئۇرۇشتا ئۆلگەن). سپارتاك ئاساسىي كۈچكە باشچىلىق قىلىپ، ئاپپېنن يېرىم ئارىلىنىڭ شەرقىي قىسمىنى بويلاپ شىمالغا يۈرۈش قىلغان، شەھەرلەر ۋە قورۇقلارنى ئىشغال قىلغان، ئۇششاق دېھقانلارغا چېقىلمىغان، ئۇرۇش غەنىيمەتلىرىدىن تەڭ بەھرىمان بولغان، پەقەتلا شەخسلەردە ئالتۇن - كۈمۈش بولۇشنى مەنئى قىلغان. مىلادىدىن 72 يىل ئىلگىرى، رىم ئىككى نەپەر كونسۇلنى ئەۋەتىپ، ھۇجۇم قىلىپ يوقىتىشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، مەغلۇپ بولغان. قوزغىلاڭچىلار قوشۇنى ئەڭ زورايغان چاغدا، ئېيتىشلارغا قارىغاندا 120 مىڭ كىشىگە يېتىپ بارغان. سپارتاك پىسېنۇدا رىم قوشۇنىنى يەنە مەغلۇپ قىلىپ، پو دەرياسىدىن ئانچە يىراق بولمىغان مورېنا شەھىرىگە ئۇدۇل بېسىپ كىرگەن؛ ئۇ ئالپىس تاغلىرىدىن ئۆتۈپ كەتمەكچى بولغاندەك قىلىپ، يەنە توختاپ قالغان. ئارقىدىن يەنە جەنۇبقا يۈرۈش قىلغان. رىم شەھىرىدىكى قۇلدارلار ئىنتايىن ئالاقزادە بولۇپ، يېڭى ئادەم تېپىپ مەغلۇبىيەت ۋەزىيىتىنى ئوڭشىماقچى بولغان. ئەمما <ھەممەيلەن كۆرسەتمىگەن> (ئاپپىيانۇسنىڭ سۆزى). سىنات چوڭ مالىيە زومىگىرى كراسنى قوماندانلىققا تەيىنلەپ، ئۇنىڭغا ئىستىبداتقا ئوخشاش ھوقۇق بېرىپ (ئىككى كونسۇلنىڭ قوشۇنىغابىراقلا قوماندانلىق قىلىش)، قوزغىلاڭچىلارنى پۈتۈن كۈچى بىلەن باستۇرۇشقا كىرىشكەن. سپارتاك رىم شەھىرىگە ھۇجۇم قىلماي، قوشۇنىنى يېرىم ئارالنىڭ ئۇچىدىكى بروتۋېنغا ئېلىپ بېرىپ، دېڭىزدىن ئۆتۈپ سىتسىلىيىگە بارماقچى بولغان بولسىمۇ، ئەمەلگە ئاشۇرالمىغان.كراس قەدىمكى <ئوندىن بىرىگە ئۆلۈم جازاسى بېرىش> (سەپتىن قاچقانلارنىڭ ئوندىن بىرىنى ئۆلتۈرۈش)نى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ھەمدە قوزغىلاڭچىلارنىڭ ئارقا تەرىپىدە، قۇرۇقلۇقنىڭ ئەڭ تار جايىدىن ئىككى ئۇچى دېڭىزغا تۇتىشىدىغان خەندەك كولىتىپ، قوزغىلاڭچىلارنىڭ چېكىنىش يولىنى ئۈزۈپ تاشلاشقا ئۇرۇنغان. سپارتاك دۈشمەننىڭ قامال قىلىشىنى ئۈزۈپ تاشلىغان بولسىمۇ، ئەمما قوشۇنى چارچاپ كەتكەنلىكى، ھەرىكەت نىشانى ئېنىق بولمىغانلىقى ئۈچۈن، ئاخىرى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈپ قالغان. بۇ چاغدا يەنە بىر قىسىم قوشۇن ئۇنىڭدىن بۆلۈنۈپ چىقىپ، ئۇزاق ئۆتمەي كراس تەرىپىدىن يوقىتىلغان. سپارتاك لۇكانىيە ئارقىلىق بۇندىسسۇم پورتىغا يۈرۈش قىلغان (گرېتسىيىگە چىقىپ كەتمەكچى بولغان)، ئەمما لۇكۇللۇس باشچىلىقىدىكى رىم قوشۇنىنىڭ بۇ پورتتا قۇرۇقلۇققا چىقىشىغا دۇچ كېلىپ، توسۇلۇپ قالغان. مىلادىدىن 71 يىل ئىلگىرى ئەتىيازدا ئاپۇلىيىدە بولغان ھەل قىلغۇچ جەڭدە، كراس ئىسپانىيىدىن يېڭىلا قايتىپ كەلگەن پومپېئۇسنىڭ ياردىمىگە ئىگە بولغان، قوزغىلاڭچىلار قوشۇنى ئاخىرغىچە باتۇرلۇق بىلەن جەڭ قىلىپ، مەغلۇپ بولغان، سپارتاك قەھرىمانلىق بىلەن قۇربان بولغان. رىملىقلارمۇ ناھايىتى زور بەدەل بەرگەن. كراس شەپقەتسىزلىك بىلەن ئۆچ ئېلىپ، 6000 نەپەر ئەسىرنى كرېستقا مىخلاپ ئۆلتۈرگەن. بۇ قېتىمقى قوزغىلاڭ رىم قۇلدارلرىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا قاتتىق زەربە بېرىپ، جۇمھۇرىيەتنىڭ مۇنقەرز بولۇشىنى تېزلەتكەن. ماركس 1861 - يىل 2 - ئاينىڭ 27 - كۈنى ئېنگېلىسقا يازغان خېتىدە سپارتاكنى تەرىپلەپ <ئېسىل پەزىلەتلىك بولۇپ، قەدىمكى زامان پرولتارىياتنىڭ ھەقىقىي ۋەكىلى ئىدى> دەپ يازغان. سپارتاكنىڭ قەھرىمانلىق ئوبرازى، كېيىنكى ئەدەبىيات - سەنئەت ئەسەرلىرىدە مەدھىيلىنىدىغان سيۇژىت بولۇپ قالغان.