ئىبنى خەلدۇن

دىنى سۆزلۈكلەر ئىسلام دىنى 伊本·赫勒敦 yī běn ·hè lè dūn دۇنيا تارىخى 伊本.赫勒敦 yī běn .hè lè dūn (1332 - 1406) ئەرەب تارىخشۇناسى، پەيلاسوپى. تۇنىسنىڭ كايروۋان دېگەن يېرىدە تۇغۇلغان. فېستا ھۆكۈمەت خىزمىتىدە بولغان. 1362 - يىلى ئىسپانىيەنىڭ گرانادا دېگەن يېرىگە بېرىپ كورۇل مۇھەممەد Ⅴ نىڭ ئوردا خىزمىتىدە بولغان. 1384 ـ يىلى مىسىر مەملۈكلەر خاندانلىقىنىڭ باش قازىسى بولغان. 1401 - يىلى دەمەشقتىكى تېمۇر قارارگاھىغا ئەلچى بولۇپ بارغان. <ئەرەبلەر، پارسلار، بەر - بەرلەر تارىخىدىن ئىبرەت ئېلىش ۋە ئۇنىڭ باش - ئاخىرى> دېگەن ئەسىرى بار. پۈتۈن كىتاب مۇقەددىمە، تېكىست ۋە قوشۇمچە بولۇپ ئۈچ قىسىمغا بۆلۈنگەن. جەمئىي يەتتە جىلد، تېكىستتە ئەرەبلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئەتراپىدىكى قوشنا مىللەتلەرنىڭ تارىخى بايان قىلىنغان، قوشۇمچىدە بەربەرلەر ۋە شىمالىي ئافرىقىدىكى ھەرقايسى مۇسۇلمان خاندانلىقلارنىڭ تارىخى ئومۇملاشتۇرۇلۇپ بايان قىلىنغان. مۇقەددىمىدە تارىخ تەرەققىياتى توغرىسىدىكى مۇنداق بىر خىل نەزەرىيە ئوتتۇرىغا قويۇلغان: مىللەتلەرنىڭ گۈللىنىشى ۋە ھالاك بولۇش قانۇنىيىتى شەرھلىنىپ، كىلىمات، يەر شارائىتى، ئەخلاق ۋە روھىي كۈچ قاتارلىق ئامىللارنىڭ تارىخ تەرەققىياتىدا ئوينايدىغان زور رولى چۈشەندۈرۈلگەن: تارىخ ئىلمىنىڭ مۇھىم ۋەزىپىسى - پاكىتنى تەكشۈرۈپ بېكىتىپ، ئۇلارنىڭ سەۋەبىيەت مۇناسىۋىتىنى مۇھاكىمە قىلىش ۋە تارىخ قانۇنىيىتىنى تېپىپ چىقىش؛ تارىخ ئىلمىنىڭ ئوبيېكتى - ئىجتىمائىي تۇرمۇش ۋە بارلىق ماددىي مەدەنىيەت، مەنىۋىي مەدەنىيەتتىن ئىبارەت دەپ قارالغان. ئۇنىڭ تارىخ ئەسەرلىرى ئەرەب تارىخشۇناسلىقىنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. بەزى ئالىملار ئۇنى مەدەنىيەت تارىخىغا ئۇل سالغۇچى، دەپ قاراپ ئەرەبلەرنىڭ <تارىخ پەيلاسوپى> دەپ ئاتىغان.