ئادەم

چاغاتاي دەۋرى ئۇيغۇر سۆزلۈكلىرى ئەرەبچە ئەر كىشى، ئىنسان؛ پىكىر قىلىش، سۆزلەش ۋە ئەمگەك قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە جانلىق زات. كلاسسىك ئەدەبىيات سۆزلۈكلىرى ئەرەبچە ئادەم، كىشى؛ خىزمەتچى، خىزمەتكار؛ ئىنجىلدا ئېيتىلىدىغان <ئىنسانلارنىڭ ئەڭ ئۇلۇغ بوۋىسى> يەنى ئادەم ئەلەيھىسسالام. مەنىداش سۆزلۈكلەر ئادەمدىن تۆرەلگەن، يەر يۈزىدىكى ھەممە كىشى كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئادەم بالىسى ياخشىلىق قىلىشقا تۇغۇلغان. بەنى ئادەم ئەزاسى بىر بەدەندۇر، ھەممىسى بىر ئۈزۈك، بىر گۆھەردۇر. ئۇ دىۋە، ئەمەستۇر ئەسلا ئادەمزات، ئۆزگىلەر غېمىدىن ئەگەر بولسا شاد. مەنىداش سۆزلۈكلەر پىكىرلەش، سۆزلەرش، ئەسۋاب - سايمان ياساپ ئەمگەك قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە ھايۋانات. «كىشى» ئومۇمىي ۋە كەڭ قوللىنىلىدۇ. كۆپىنچە «ئەر» مەنىسىنى بېرىدۇ «ئايال، بالا» ئايرىم ھالدا «كىشى» دېيىلمەيدۇ. «ئادەم» ئاقىل ۋە بالىغ بولغان كىشىنى كۆرسىتىدۇ. «ئىنسان» جىد كىشى ئەڭ ئۇلۇغ، ئۇ ئازاد، ئەركىن بولۇش كېرەك. كىشى بىلمىسۇن دېسەڭ، قىلما. ئادەم ئەلەيھىسسالام. دانىشمەن بولۇشتىن ئادەم بولۇش تەس. ئادەم تىلىدىن كېتەر، ھايۋان مۈڭگۈزىدىن. ئادەمگە ئەقىل كېرەك، پاتقاققا شېغىل. ئادەمنى نومۇس ئۆلتۈرەر، توشقاننى قومۇش. زەنجىرنىڭ ئاخىرقى ھالقىسى ئىنسان، ئۇ - ئاچقۇچ، قۇلۇپنى ئاچىدۇ ئاسان. قارشى مەنىلىك سۆزلەر ئاقىل ۋە بالىغ كىشى. ھايۋان ئەقىل - ئىداراكسىز، تىلسىز مەخلۇق. ئادەم ئەتكەنگە تەزىم ئەت. ئادەم ئۆلمەس، رىزقى تۈگىمەس. ئىنسانغا بىلىم كېرەك، ياغاچچىغا يېلىم. ئادەمنىڭ ئالىسى ئىچىدە، ھايۋاننىڭ (ئالىسى) تېشىدا. ئادەم قۇلاقتىن سەمرىيىدۇ، ھايۋان تۇياقتىن. تۇرقى ئىنسان، خۇلقى ھايۋان. ئۇيغۇر تىلى ئۇنۋېرسال سۆزلۈكلەر ئىسىم ئەرەبچە پىكىر قىلىش، سۆزلەش ۋە ئەمگەك قىلىش قابىلىيىتىگە ئىگە بولغان ھەم ئىشلەپچىقىرى قوراللىرىنى ياسىيالايدىغان، ھەم ئىشلىتەلەيدىغان، شۇ سەۋەبلىك باشقا ھەممە مەخلۇقاتتىن ئۈستۈن تۇرغۇچى جانلىق؛ كىشى، ئىنسان. ئادەمنىڭ ئالىسى ئىچىدە، ھايۋاننىڭ ئالىسى تېشىدا (ماقال). كىشىلىك جەمئىيىتىنىڭ ئايرىم ئەزاسى، شەخس، شەخس. ياخشى ئادەم. ئەخلاقلىق ئادەم. ناچار ئادەم. كوللېكتىپ ئىگىلىك ياكى ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ھەربىرى؛ جان. ئادەم بېشىغا 30 جىڭدىن نورما بەلگىلەندى. بىراۋنىڭ خىزمەتكارى ياكى تەرەپدارى. زوردۇن باي ئادەملىرى بىلەن باستۇرۇپ كىرىپ <ئېرىڭنىڭ قەرزىنى تۆلە> دەپ بىچارە ئايالنىڭ ئاخىرقى بىر ئىنىكىنىمۇ ئاچىقىپ كەتتى.