چاي

چاغاتاي دەۋرى ئۇيغۇر سۆزلۈكلىرى چاي. مەنىداش سۆزلۈكلەر مېھماننى نازۇ نېمەت، ھاراق _ شاراپ بىلەن كۈتۈۋىلىش يولىدا ئۆتكۈزۈلىدىغان ئولتۇرۇش. ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم، خەلق ھۆكۈمىتى قۇربان ھېيىت مۇناسىۋىتى بىلەن خەلق سارىيىدا چاي بەردى. گوۋۇيۈەن زۇڭلىسى لى پىڭ شاھزادە شىخانوكنىڭ شەرىپىگە زىياپەت بەردى. ئۆسۈملۈكلەر دۇنياسى جۇڭگو دۇنيا بويىچە ئەڭ بالدۇر چاي ئۆستۈرگەن، ئەڭ بالدۇر چاي ئىشلىگەن ھەم ئەڭ بالدۇر چاي دەملەپ ئىچىشكە ئادەتلەنگەن دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، چاي دەرىخى ئۆستۈرۈش جەھەتتە نەچچە مىڭ يىللىق تارىخقا ئىگە. دۇنيادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ چاي دەرىخى ئۆستۈرۈش، چاي ئىشلەش تېخنىكىسى، چاي دەملەپ ئىچىش ئادىتى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى جۇڭگودىن تارقالغان. يۈننەننىڭ پۇئېر ناھىيىسىدە بىر تۈپ »چاي دەرىخى شاھى« بولۇپ، ئېگىزلىكى13 مېتىر، دەرەخ تاجىسى (باراقسىنى)32 مېتىر كېلىدىكەن. ئۇ1700 يىللىق تارىخقا ئىگە بولۇپ، ھازىر ساقلىنىپ قالغان ئەڭ قەدىمكى چاي دەرىخى ھېسابلىنىدىكەن. چاي ھەققىدە دۇنيا بويىچە تۇنجى يېزىلغان ئىلمىي كىتاب − «چاي قوللانمىسى» نى تاڭ سۇلالىسىدىكى لۇيۈ يازغان بولۇپ، ئۇ دۇنيادىكى تۇنجى چاي مۇتەخەسسىسى ھېسابلىنىدۇ. چاي دەرىخى چاي ئائىلىسىگە كىرىدىغان دائىم كۆكىرىپ تۇرىدىغان چاتقالدۇر. يۇمران يوپۇرماقلىرىنىڭ دۈمبە تەرىپىدە ئاق تىۋىت تۈكچىلىرى بولۇپ «ئاق توزغاق» دېيىلىدۇ، كونا ۋە يېتىلگەن يوپۇرماقلاردا بولسا ئۇ ئۆزلۈكىدىن چۈشۈپ كېتىدۇ. ئۇ چاي يوپۇرماقلىرىنىڭ سۈپىتىنى باھالاشتىكى بەلگىلەرنىڭ بىرى بولۇپ، يوپۇرماق رەڭگى قانچە يېشىل، تىۋىت تۈكچىلىرى قانچە ئاق بولغان چاي يوپۇرماقلىرى چايلار ئىچىدىكى ئەلا دەرىجىلىكى ھېسابلىنىدۇ. چاينىڭ تۈرلىرى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، ھازىر بازارلاردا سېتىلىۋاتقان چايلار يىغىپ پىششىقلاپ ئىشلەش سەنئىتى ۋە سۈپەت ئالاھىدىلىكىگە سىرتقى شەكىلدىكى پەرقلەر بىرلەشتۈرۈلگەن ھالدا يېشىل چاي، قىزىل چاي (پەمىل چاي)، گۈل چاي، ۋۇلۇڭ چېيى ۋە كېسەك چاي قاتارلىق بەش چوڭ تۈرگە بۆلۈنىدۇ. ئېلىمىزدە داڭلىق چايلار ناھايىتى كۆپ بولۇپ، مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىغا مەشھۇر بولغان ئون چوڭ داڭلىق چاي بار: يەنى ئۇلار شىخۇ كۆلىنىڭ «لۇڭ جىڭ» چېيى، تەي خۇ كۆلىنىڭ «بىلوچۈن» چېيى، سىچۇەن ئېميشەن تېغىنىڭ «جۇ يېچىڭ» چېيى، خۇاڭ شەن تېغىنىڭ «ماۋ فىڭ» چېيى، خۇنەننىڭ «جۈنشەن يىڭجىن» چېيى، ئەنخۇينىڭ «چىمىن خۇڭچا» قىزىل چېيى ۋە «ليۇئەن گۇاپيەن» چېيى، خېنەننىڭ «شىن ياڭ ماۋجيەن» چېيى، گۈيجۇنىڭ «دۇيۈن ماۋجيەن» ۋە «ۋۇيى يەنچا» چېيى فۇجيەننىڭ جەنۇبىدىن چىقىدىغان «تېگۇەنيىڭ» چېيى قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. چاينىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى ناھايىتى يۇقىرى بولۇپ، تەركىبىدە كۆپ خىل ۋىتامىن ۋە مىنېرال ماددىلار ناھايىتى مول، شۇنداقلا يەنە كۆپ خىل ئۈنۈمگە ئىگە دورىلىق تەركىبلىرىمۇ بار. مەسىلەن، تەركىبىدىكى كوففېئىن ۋە تېئوفىللىنلارنىڭ مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنى غىدىقلاش، سۈيدۈكنى راۋانلاشتۇرۇش، خولېستېرىننى تۆۋەنلىتىش ۋە ئارتېرىيىنىڭ بوتقىسىمان قېتىشىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش روللىرى بار؛ تەركىبىدىكى تاننىننىڭ ياللۇغ قايتۇرۇش ۋە مىكروبقا قارشى تۇرۇش رولى بار. دائىم چاي ئىچىپ بەرگەن ئادەمنىڭ رادىئاتسىيە، چىش چىرىش كېسەللىكى، راك كېسەللىكى، سوزۇلما خاراكتېرلىك كانايچە ياللۇغى، تولغاق، ئۈچەي ياللۇغى، قان ئازلىق ۋە يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرى قاتارلىقلارغا نىسبەتەن بىرقەدەر ياخشى قارشى تۇرۇش ئىقتىدارى بولىدۇ. چاي تەركىبىدىكى كۆپ خىل ۋىتامىنلارنىڭ تېرە مۇسكۇللارنى ئاسراش رولى بولغاچقا، ساغلاملىق ئىچىملىكى دەپ ئاتالغان. ياپونىيىلىكلەر جۇڭگونىڭ ۋۇلۇڭ چېيىنى «گۈزەللىك ۋە ساغلاملىقنىڭ شىپالىق دورىسى» دەپ قارايدۇ. ئەجدادلىرىمىز خېلى بۇرۇنلا چاي دەرىخىنىڭ پەقەت چاي دەرىخى ئۇرۇقى ئارقىلىقلا ئەۋلاد قالدۇرىدىغانلىقىنى كۆزىتىپ بىلگەن. شۇڭا، قەدىمكى دەۋرلەردە توي - تۆكۈنلەردە چاي تويلۇق قىلىنغان؛ چاي گۈلىنى چىرايلىق قىزلارنىڭ ئىسمى قىلىپ قوللانغان؛ چاي دەرىخىنى چىن مۇھەببەت ۋە مەڭگۈلۈك دوستلۇقنىڭ سىمۋولى قىلغان. يېزا ئىگىلىك بىلىملىرى ئېلىمىز چاينىڭ ماكانى، قەدىمكى زامانلاردىلا دېھقانچىلىق پىرىنىڭ گۈل - گىياھلارنى تېتىپ كۆرۈپ72 خىل زەھەردىن زەھەرلەنگەنلىكى، چاي بىلەن زەھەرنى ياندۇرغانلىقى توغرىسىدا رىۋايەت بار. ئېيتىشلارغا قارىغاندا،4000 يىللار ئىلگىرىلا ئېلىمىزدە كىشىلەر چاي ئارقىلىق كېسەل داۋالىغان. «دېھقانچىلىق پىرى تۈزگەن ئۆسۈملۈك دورىلار دەستۇرى» دىكى چاي يوپۇرمىقىنى يىغىشقا دائىر خاتىرىلەر2000 يىل ئىلگىرىلا قەدىمكى زامان ئەمگەكچى خەلقىنىڭ چاي يوپۇرمىقى يىغىشقا باشلىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. مىلادىيە758 - يىلى تاڭ سۇلالىسىدە ئۆتكەن لۇيۈ دۇنيا بويىچە چاي ئىشلەپچىقىرىشىغا دائىر تۇنجى ئىلمىي ئەسەر − «چاي دەستۇرى» نى يازغان، كېيىنكىلەر ئۇنى «چاي ئىلاھى» دەپ ئاتىغان. چاي ئېلىمىزدىن ئەڭ بۇرۇن ياپونىيىگە تارالغان. مىلادىييە805 - يىلى زۈيدېڭ ئىسىملىك ياپونىيىلىك راھىب جۇڭگودىن چاي ئۇرۇقىنى ئېلىپ كېتىپ، زىخې ناھىيىسىدە تېرىغان، ئۇزاق ئۆتمەي ياپونىيىگە ئومۇملاشقان.13 -ئەسىردىن كېيىن چاي ئىچىش ئادىتى ئاسىيانىڭ غەربىي قىسمىغا تارالغان،17 -ئەسىردە ياۋروپا ۋە ھىندونېزىيىگە تارالغان. ھازىر دۇنيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ «چاي» دېگەن خېتىنىڭ تەلەپپۇزى ئېلىمىزنىڭ خەنزۇچە «چاي» خېتىنىڭ شامىن ئېنتوناتسىيىسى ۋە گۇاڭدۇڭ ئىنتوناتسىيىسىدىن كەلگەن. چاي خۇددى نادىر دىپلوماتىيە ئەلچىسىگە ئوخشاش دۇنيانىڭ ھەرقايسى بۇلۇڭ - پۇچقاقلىرىغىچە يېتىپ بېرىپ، ئېلىمىز خەلقى بىلەن دۇنيادىكى ھەر مىللەت خەلقى ئوتتۇرىسىدا دوستلۇق ئۇرۇقىنى تېرىماقتا. چايكارلارنىڭ ئەۋلادمۇئەۋلاد جاپالىق يېتىشتۈرۈشى ئارقىسىدا ئېلىمىزنىڭ چاي سورتلىرى كۆپ خىللاشتى، چاينىڭ سۈپىتى سەرخىللاشتى. ھازىر پەمىل چاي، يېشىل چاي، گۈل چاي، مەرۋايىت چاي، ئاق چاي، چىڭدالغان چاي قاتارلىق ئالتە چوڭ تۈرى بار، بۇلارنىڭ ئىچىدە لاڭيۈەنسۇڭلو، خاڭ سەنماۋفېڭ، تەيپىڭخۇكۇ، دۇڭتىڭبىلوچۈن، يۇڭشىخوچىڭ قاتارلىقلار مىڭ، چىڭ سۇلالىلىرى دەۋرلىرىدە تارقالغان داڭلىق چايلاردۇر. شىخۇنىڭ لۇڭجىڭ چېيى بولسا مىلادىيە900 - يىللىرىلا جۇڭگو ۋە چەت ئەللەرگە داڭق چىقارغان. نەنجىڭنىڭ يۈخۇا، خاڭجۇنىڭ چىچاڭ، ئەنخۇينىڭ دۈنلۈ، فۇجيەن ۋۇيىنىڭ داخۇاڭپاۋ ھەمدە جياڭشى، جياڭسۇنىڭ يۈنۋۇ چېيى چەت ئەللەردە بازىرى ئىتتىك ئېسىل مەھسۇلاتلاردۇر. ئۇيغۇر تىلى ئۇنۋېرسال سۆزلۈكلەر ئىسىم خەنزۇچە بوتانىكا چاي ئائىلىسىدىكى دائىم كۆكىرىپ تۇرىدىغان چاتقال، يۇمران يوپۇرمىقى پىششىقلاپ ئىشلەنگەندىن كېيىن دەملەپ ئىچىدىغان چاي بولىدۇ. ئۇ جەنۇبىي جۇڭگونىڭ ئەڭ مۇھىم ئىقتىسادىي زىرائەتلىرىنىڭ بىرى. شۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يوپۇرمىقىدىن پىششىقلاپ ئىشلەنگەن مەھسۇلات. شۇ ئۆسۈملۈكنىڭ پىششىقلاپ ئىشلەنگەن مەھسۇلات. كۆچمە. بىرەر سەۋەپ بىلەن باشقىلارنى كۈتۈۋېلىش ئۈچۈن بېرىلىدىغان زىياپەت؛ مېھماندارچىلىق. چاي ئۆتكۈزمەك. كۆچمە. قۇدا بولغان ئىككى تەرەپتىن ئوغۇل تەرەپنىڭ قىز تەرەپكە تويلۇق سوۋغىلىرىنى ئاپىرىش مۇناسىۋىتى بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن زىياپەت. چوڭ چاي. كىچىك چاي.