ئەپلاتون

دۇنيا تارىخى 柏拉图 bǎi lā tú (مىلادىدىن ئىلگىرى 427 - 347) قەدىمكى يۇنان پەيلاسوپى. دادىسى ئارىسدون، ئانىسى بىركتېنىنىڭ ھەر ئىككىسى ئاقسۆڭەك جەمەتىدىن ئىدى. ئەپلاتون ياخشى تەربىيە كۆرگەن، بىر مەزگىل ھەربىي بولغان (پېلوپوننېس ئۇرۇشىغا قاتناشقان). مىلادىدىن 407 يىل ئىلگىرى سوقراتن ئۇستاز تۇتقان، ئۇنىڭ كۆپ تەسىرىگە ئۇچرىغان، سوقرات ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن ( مىلادىدىن 399 يىل ئىلگىرى) مېگاراغا بارغان، كېيىن شىمالىي ئافرىقا (مىسىر، كورېناكا) ۋە جەنۇبىي ئىتالىيىگە بېرىپ، پېتاگوراسچىلار بىلەن ئۇچراشقان. مىلادىدىن 387 يىل ئىلگىرى سىتسىلىيە ئارىلىغا بېرىپ سوراكو تىرانى دىئونىسۇ Ⅰ بىلەن كۆرۈشۈپ، ئۇنىڭ قېيىن ئىنىسى دىئون بىلەن تونۇشۇپ قالغان؛ ئېيتىشلارغا قارىغاندا، ئەپلاتون ئافىناغا قايتاشىدا قۇلغا ئايلىنىپ قالغان. لېكىن دوستلىرىنىڭ يىگىرمە مىنا ياردەم قىلىشى بىلەن جىسمانىي ئەركىنلىككە ئېرىشكەن. مىلادىدىن 386 يىل ئىلگىرى ئافىنانىڭ يېنىدىكى ئاكادېمىيە تەنتەربىيە مەيدانىدا <بىلىم يۇرتى> تەسىس قىلىپ، شاگىرىت قوبۇل قىلىپ، ھەرقايسى جەھەتلەردىكى سىياسەت بىلەن شۇغۇللىنىدىغان خادىملارنى يېتىشتۈرگەن. شۇنىڭدىن كېيىن، مىلادى 367 ۋە 361 يىل ئىلگىرى ئىككى قېتىم سوراكوغا زىيارەتكە بېرىپ، تىران دىئونىسۇ Ⅱ (دىئونىسۇ Ⅰ نىڭ ئوغلى) نى ئەيۋەشكە كەلتۈرۈشكە ئۇرۇنغان، لېكىن نەتىجە قازىنالمىغان. ئەسەر يېزىش بىلەن شۇغۇللانان، ھازىرغىچە ساقلانغانلىرى ئوتتۇز پارچىغا يېقن دىئالوگى بار. دائىم نەقىل كەلتۈرۈلىدىغانلىرىدىن ئاساسلىقى: <مۇنازىرە ھەققىدە>، <پرۇتاگوراس ھەققىدە>، <گورەىياس ھەققىدە>، <جۇمھۇرىيەت> (ينەى <غايىۋى دۆلەت>)، <فېدو ھەققىدە>، <زىياپەت سۆزى ھەققىدە>، <ئاقىل ھەققىدە>، <قانۇن ھەققىدە> قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. ئەپلاتون غەرب پەلسەپە تارىخىدا ئىدېئالىزمنى سىستېمىلارشتۇرغان تۇنجى ئادەم. ئۇنىڭ <ئىدراك نەزەرىيىسى> بىر تۈرلۈك ئوبيېكتىپ ئىدېئالىستىك نەزەرىيە بولۇپ، ماددىي دۇنيانىڭ ھەقىقىي مەۋجۇتلۇقىنى تۈپتىن ئىنكار قىلغان. ماددىي دۇنيادىن باشقا يەنە مەڭگۈ ئۆزگەرمەيدىغان غايىۋى دۇنيا مەۋجۇت، ئۇ ماددىي دۇنيانىڭ ئەسلى ئۈلگىسى ۋە نۇسخىسى، ماددىي دۇنيا ئۇنىڭ تولۇق بولمىغان نۇسخىسى، شۇڭا، بىلىش ئوبيېكتى ماددىي دۇنيا ئەمەس، <روھ> ئارقىلىق غايىۋى دۇنيانى ئەسلەش - بىلىمگە ئىگە بولۇشنىڭ بىردىنبىر يولى، دېگەننى تەشەببۇس قىلغان. ئەپلاتوننىڭ پەلسەپە سىستېمىسى سىياسىي ساھەلەرگە تەدبىقىلىنپ، ئۇنىڭ <غايىۋى دۆلەت> نى بارلىققا كەلتۈرگەن. بىر دۆلەتتە (يۇنان شەھەر دۆلىتى) مۇنداق ئۈچ خىل ئادەم بولۇشى كېرەك، يەن ھۆكۈمران بولىدىغان ئاز سانلىق پەيلاسوپلار؛ دۆلەتنى قوغدايدىغان قوراللىق جەڭچىلەر؛ ئالدىنقى ئىككى خىل كىشىلەرنى تەمىنلەيدىغان كەڭ دېھقان ئەمگەكچىلەر بولۇشى كېرەك. ئۈچ خىل كىشىلەر ھەرقايسىسى ئۆز ئورنىدا تۇرۇپ، ئۆز ئىشى بىلەن شۇغۇللانسا <ھەققانىي دۆلەت> نى قۇرۇپ چىققىلى بولىدۇ، دەپ قارىغان. قۇللارغا ئادەم قاتارىدا مۇئامىلە قىلىنمىغان، ئۇلار ئۈچ دەرىجىگە مەنسۇپ بولمىغان. ئەپلاتوننىڭ بۇ خىل <پەلسەپە خاندانلىقى> نۇقتىئىنەزەرى ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە سەل - پەل ئۆزگىرىپ، قانۇن ئارقىىق باشقۇرۇشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. سىياسىي پەلسەپەگە ماسلاشقان ھالدا پلاتوننىڭ مائارىپ، ئەدەبىيات - سەنئەت قاتارلىق جەھەتلەردىكى ئىدىيىسىدىمۇ روشەن مۇتەئەسسىپلىك خاراكتېرگە ئىگە بولغان. ئەپلاتون ئۆلگەندىن كېيىن ئۇ تەسىس قىلغان <بىلىم يۇرتى> خىلمۇخىل ئۆزگىرىشلەرنى بېشىدىن كەچۈرۈپ بىر نەچچە ئەسىرگىچە داۋام قىلغان. ئۇنىڭ پەلسەپە سىستېمىسى ھەمدە شۇ سىستېمىدىن ئۆزگەرگەن ئىدېئالىزملىق مەزھەپلەر كېيىنكى ۋاقىتلارغا كەلگەندە خىرسىتىئان دىنى ئىلاھىيەتشۇناسلىقى ۋە يېقىنقى زاماندىكى ئىدېئالىستىك پەلسەپىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن. مائارىپ,ئۇنىۋېرسال 柏拉图 bǎi lā tú