ئافېنا

雅典 yǎ diǎn قەدىمكى يۇناندىكى ئاساسىي شەھەر دۆلىتى. ئوتتۇرا گرېتسىيىدىكى ئاتتىكا يېرىم ئارىلىنىڭ مەركىزى. غەربىي قىرغىقىدىكى پىدائېئوس پورتى تەبىئىي ياخشى پورت بولۇپ، ئۇنى ئافېنا بىلەن <ئۇزۇن سېپىل> تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ. دەسلەپكى ئاھالىسى غەيرىي يۇنان تىلىدىكى پلاسكىلار بولۇپ، مىلادىدىن 2000 يىل ئىلگىرىكى يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا شىمالدىن بىر تۈركۈم ھىندى - ياۋروپا تىل سىستېمىسىنىڭ يۇنان تىلى تۈركۈمىگە كىرىدىغان ئىئونىيىلىكلەر كۆچۈپ كېلىپ، تەدرىجىي ھالدا يەرلىك ئاھالە بىلەن سىڭىشىپ كەتكەن. مىلادىدىن 2000 يىل ئىلگىرىكى يىللارنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدە ميىسېنېلارنىڭ تەسىر كۈچى ئاستىدا تۇرغان بولۇشى مۇمكىن. رىۋايەت قىلىنىشىچە، مىلادىدىن بۇرۇنقى Ⅷ ئەسىر (ياكى تېخىمۇ بالدۇر) دە، تېسۇس پادىشاھ بولۇپ تۇرغان مەزگىلدە، ئاھالىنى ئۈچ تەبىقە (ئاق سۆڭەكلەر، دېھقانلار، قول سانائەتچىلەر) گە ئايرىغان ھەمدە ئافېنانى مەركەز قىلىپ، ئاتتىكانىڭ بىرلىككە كەلگەن ھاكىمىيىتىنى دەسلەپكى قەدەمدە قۇرغان. مىلادىدىن 683 يىل ئىلگىرى <پادىشاھلىق ھاكىمىيەت> ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، ئىككىنچى يىلى ئارخون ( ھاكىمىيەت يۈرگۈزگۈچى ئەمەلدار) سايلاپ چىقىلغان. مىلادىدىن بۇرۇنقى Ⅶ ئەسىردىن باشلاپ سىرتقا قارىتا مۇستەملىكىچىلىك قىلىپ، ئىچكى جەھەتتە باي - كەمبەغەللىك تېز بۆلۈنۈپ، سىنىپىي زىددىيەت چوڭقۇرلاشقان. مىلادىدىن 594 يىل ئىلگىرى سولون ئىسلاھات ئېلىپ بېرىپ، قەرزدارلارنى قۇل قىلىشنى بىكار قىلىپ، پۇقرالار يىغىنىنىڭ ھوقۇقىنى كېڭەيتىپ، دېموكراتىك سىياسىيغا ئاساس سالغان. پىستراتوس مىلادىدىن 560 يىل ئىلگىرى ھاكىمىيەت ئىگىلەپ، ئۇرۇق ئاقسۆڭەكلىرىنىڭ كۈچىگە يەنىمۇ ئىلگىرىلەپ زەربە بەرگەن. مىلادىدىن 509 يىل ئىلگىرى كلېئىستېنېس سايلام تۈزۈمىنى ئىسلاھ قىلىپ، دېموكراتىك ھاكىمىيەت تۈزۈلمىسىنى ئاخىر بەرپا قىلغان. مىلادىدىن ئىلگىرىكى Ⅴ ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا يۇنان - پېرسىيە ئۇرۇشىغا قاتناشقان؛ مىلادىدىن 478 يىل ئىلگىرى دېلوس ئىتتىپاقىنى قۇرۇپ، ئېگېي دېڭىزى رايونىدىكى كۈچلۈك دۆلەتكە ئايلانغان. پېرىكلېس ھاكىمىيەت ئىگىلىگەن مەزگىلدە (مىلادىدىن ئىلگىرى 444 - 942)، پۇقرالار يىغىنى، 500 يۈز كىشىلىك يىغىن ۋە زاسېداتېللار سودىنىڭ ھوقۇقىنى كۈچەيتىپ، ئافېنا قۇلدارلىرىنىڭ دېموكراتىك سىياسىيسىنى ئومۇميۈزلۈك گۈللەندۈرگەن. قۇللۇق تۈزۈمىنىڭ ئىقتىساد، مەدەنىيەت - سەنئتىمۇ يۈكسەك دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان. مىلادىدىن ئىلگىرىكى Ⅴ ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا، سپارتا بىلەن يۇنانغا خوجا بولۇش ھوقۇقىنى تالىشىپ (پېلوپوننېسۇس ئۇرۇشى) مەغلۇپ بولغان، دېلوس ئىتتىپاقى يىمىرىلگەن. مىلادىدىن ئىلگىرىكى Ⅳ ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا، سپارتا ۋە تېبېس قاتارلىق شەھەر دۆلەتلىرى بىلەن داۋاملىق ئېلىشقان؛ دېڭىزدىكى ئىتتىپاقنى قايتىدىن قۇرغان بولسىمۇ، ئۇزۇنغا قالماي يەنە پارچىلىنىپ كەتكەن. يەنە ماكېدونىيىگە قارشى ئىتتىپاق ئۇيۇشتۇرغان؛ كادونېيە جېڭىدە (مىلادىدىن ئىلگىرى 383) مەغلۇپ بولۇپ، ماكېدونىيە پادىشاھلىقىغا تەۋە بولغان. مىلادىدىن بۇرۇنقى Ⅱ ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا رىم زېمىنىغا قوشۇۋېتىلگەن. رىم بىلەن مىترىدات Ⅵ (پونتوس شاھى) ئۇرۇشقان مەزگىلدە، مىلادىدىن 86 يىل ئىلگىرى ئافېنا رىم قوشۇنى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنىپ، ۋەيران قىلىۋېتىلگەن. رىم ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە ئافېنا تېخىمۇ خارابلاشقان. ۋىزانتىيە ئىمپېراتورى ئافېنادىن نۇرغۇن قىممەتلىك سەنئەت بۇيۇملىرىنى توشۇپ كېتىپ، كونستانتىنوپولدىكى پادىشاھ ئوردىسىغا تىزىۋالغان. قەدىمكى زاماندىكى ئافېنا تىپىك قۇللۇق تۈزۈمىدىكى دۆلەت (شەھەر دۆلىتى) دەپ تونۇلۇپ، ئۇنىڭ قولغا كەلتۈرگەن مەدەنىيەت، ئىلىم - پەن قاتارلىق جەھەتلەردىكى مۇۋەپپەقىيەتلىرى پەقەت ئەينى زاماندىكى يۇنان دۇنياسىغىلا ئەمەس، بەلكى رىم ۋە كېيىنكى زاماندىكى ياۋروپاغىمۇ چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن. <يۇنان مەدەنىيىتى (قەدىمقى زامان)> غا قاراڭ.