خاممۇرابى

دۇنيا تارىخى 汉穆拉比 hàn mù lā bǐ (تەخمىنەن مىلادىدىن ئىلگىرى ؟ - 1750) مېسوپوتامىيە ۋادىسىدىكى قەدىمكى بابىلونىيە پادىشاھلىقىنىڭ 6 - ئەۋلاد پادىشاھى (تەخمىنەن مىلادىدىن ئىلگىرى1792 - 1750). تەختتىكى مەزگىلىدە ھەربىي ۋە دىپلوماتىيە ۋاسىتىلىرىنى قوللىنىپ، ئىسىن، ئۇرۇك، لارسا ۋە مارى قاتارلىق شەھەرلەنى كەينى - كەينىدىن بويسۇندۇرۇپ، مېسوپوتامىيە ۋادىسىنى باشقىدىن بىرلىككە كەلتۈرگەن. ھوقۇقنى مەركەزلەشتۈرگەن ھۆكۈمرانلىقنى يولغا قويۇپ، پۈتۈن مەملىكەتنىڭ ئەدلىيە، مەمۇرىي، ھەربىي ۋە دىنىي ھوقۇقلىرىنى ئۆز قولىدا تۇتقان. ئىگىلىكنى راۋاجلاندۇرۇش ئۈچۈن نارخاممۇرابى سۇغىرىش ئۆستىڭىنى قازدۇرغان. خۇسۇسىي ئىگىدارچىلىق ۋە قۇلدارلار سىنىپىنىڭ مەنپەئىتىنى قوغداش ئۈچۈن، داڭلىق خاممۇرابى <قانۇنلىرى> نى ئېلان قىلغان. بۇ قانۇنلار شىناسمان يېزىق بىلەن قارابازالت تاش تۈۋرۈككە (تۈۋرۈكنىڭ ئىگىزلىكى25.2 مېتىر، ئۈستىنىڭ ئايلانما ئۇزۇنلۇقى 56.1 مېتىر، ئاستىنىڭ ئايلانما ئۇزۇنلۇقى 90.1 مېتىر) ئويۇلغان بولغاچقا، <تاش تۈۋرۈكقانۇنلىرى> دەپمۇ ئاتالغان. <خاممۇرابى قانۇنلىرى> تاش تۈۋرۈكى 1901 - يىلى فرانسىيە ئارخېئولوگىيە ئەترىتى تەرىپىدىن ئىراننىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى قەدىمىي شەھەر سۇستاتېپىلغان بولۇپ، ھازىر پارىژدىكى لۇۋرى مۇزېيىدا ساقلانماقتا. تاش تۈۋرۈكنىڭ ئۈستۈنكى قىسمىدا قۇياش تەڭرىسى شاماشنىڭ سەۋلىجانى بىلەن خاممۇرابىنىڭ قاپارتما سۈرىتى بار. <خاممۇرابى قانۇنلىرى> كىرىش، تېكست، خاتىمىدىن ئىبارەت ئۈچ قىسىمغا بۆلۈنگەن. خاممۇرابى <ئادالەت تۇرغۇزۇش> ئۈچۈن بۇ قانۇنلارنى تۈزدۈم، ئۇ مەڭگۈ تۇرسۇن، كىمكى ئۇنىڭغا قارشى چىقىدىكەن ياكى خىلاپلىق قىلىدىكەن، تەڭرىنىڭ قارغىشىغا قالغاي، دېگەن تېكىستنى تەرتىپكە سېلىپ ھېسابلىغاندا جەمئىي 282 ماددا بولۇپ، شىكايەت قىلىش رەسمىيىتى، ئوغرىلىقنى بىر تەرەپ قىلىش، يەرنى ئىجارىگە بېرىش - كىشى ياللاش، سودا - جازانىخورلۇق، قەرز بېرىش - قەرز ئېلىش، نىكاھ،مىراس ۋە قۇللارغا دائىر مەزمونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. <خاممۇرابى قانۇنلىرى> كىشىلىك تارىخىدىكى تۇنجى رەسمىي يېزىق شەكلىدەپۈتۈلگەن مۇكەممەل قانۇن ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا ئۇ قەدىمكى بابىلون جەمئىيىتى تارىخىنى ئۆگىنىش - تەتقىق قىلىشتىكى بىرىنچى قول ماتىرىيال بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.