سپارتا

مەدەنىيەت بۆشۈكلىرى سپارتا قەدىمكى يۇناندىكى يەنە بىر مۇھىم شەھەر دۆلىتى، پېلوپوننېسوس يېرىم ئارىلىدىكى لاكونىيە تۈزلەڭلىكىگە جايلاشقان، ئۈچ تەرىپىنى تاغلار ئوراپ تۇرىدۇ، جەنۇبىي تەرىپى دېڭىزغا تۇتىشىدۇ، بىراق پورتلىرى يوق بولغاچقا، سىرت بىلەن بولغان قاتنىشى قۇلايسىز ئىدى. مىكىناي مەدەنىيىتى دەۋرىدىلا سپارتا يۇنان زېمىنىدىكى مۇھىم مەدەنىيەت مەركەزلىرىنىڭ بىرى ئىدى. ھومېر داستانىدىكى »تروي ئۇرۇشى« نىڭ پارتلىشىغا سەۋەب بولغان ھېلىنا سپارتا پادىشاھىنىڭ خانىشى ئىدى. تەخمىنەن مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى1200 - يىلى دورىئانلار جەنۇبقا يۈرۈش قىلىپ پېلوپوننېسوس يېرىم ئارىلىغا بېسىپ كىرىپ، شۇ جايدىكى ئاككادلارنى بويسۇندۇرۇپ، لاكۇنىيە تۈزلەڭلىكىنى ئىشغال قىلغان. مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى8 - ئەسىردە، دورىئانلار يەنە لاكۇنىيىنىڭ غەربىدىكى مېسسېنىيىنى بويسۇندۇرغان. ئۇلار بويسۇندۇرغان جايدىكى ئاھالىنىڭ ھەممىسىنى قۇل قىلغان، بۇلار ھېلوتلار (ئەسىر دېگەن مەنىدە) دەپ ئاتالغان، ئۇلار ئۆزلىرى كېيىنكىلەر تەرىپىدىن سپارتالىقلار دەپ ئاتالغان. قۇلدارلار سىنىپى بولغان سپارتالىقلار پۈتكۈل سپارتا رايونىدا ئومۇمىي نوپۇسنىڭ20 /1 ىنى تەشكىل قىلغان. مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى640 - يىلى، بويسۇندۇرۇلغان مېسسېنىيىلىكلەر زور كۆلەملىك قوزغىلاڭ كۆتۈرگەن. قوزغىلاڭ20 يىلغا يېقىن داۋاملىشىپ، ئاخىر باستۇرۇۋېتىلگەن. ھۆكۈمرانلىقنى قوغداش، قۇللارنىڭ قايتا قوزغىلاڭ كۆتۈرۈشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، سان جەھەتتە ئاز سانلىق ئورۇندا تۇرغان سپارتالىقلار بارلىق مىللەتلەردىن بىر تارماق قوشۇن تەشكىللەشكە مەجبۇر بولغان. ئۇلارنىڭ ھەربىي كۈچىنى ھەممىدىن ئەلا بىلىشى ئەمەلىيەتتە قۇللاردىن قورققانلىقىنىڭ ئىپادىسى ئىدى. سپارتالىقلار بۆشۈكتىكى چېغىدىن تارتىپلا دېگۈدەك ھەربىي ھاياتىنى باشلايتتى. يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلار ئاقساقاللار تەرىپىدىن قاتتىق تەكشۈرۈلەتتى. تېنى ساغلام، كېيىنكى كۈنلەردە ھەربىي لاگېر تۇرمۇشىغا ماسلىشالايدىغان بالىلارلا بېقىشقا رۇخسەت قىلىناتتى، باشقىلىرى قىيالارغا تاشلىۋېتىلىپ، سوغۇق، ئاچلىقتا ئۆلۈپ كېتەتتى. ئوغۇللار يەتتە يېشىدىن باشلاپ ئائىلىسىدىن ئايرىلىپ، ھەربىي لاگېرغا بېرىپ تەربىيىلىنەتتى، تۈرلۈك جاپالىق چېنىقىشنى باشتىن كەچۈرەتتى، بىراق مەدەنىيەت بىلىملىرى ۋە ئىشلەپچىقىرىش بىلىملىرىنى ئاساسەن ئۆگەنمەيتتى. سپارتالىقلار ئىشلەپچىقىرىش ئەمگىكى قۇللارنىڭ ئىشى دەپ قارايتتى. بۇ خىل ھەربىي لاگېر تۇرمۇشى سپارتالىقلارغا تۈركۈم - تۈركۈملەپ مۇنەۋۋەر جەڭچىلەرنى تەربىيىلەپ بېرەتتى، ئۇلار جەڭ قىلىشتىن باشقىنى بىلمەيتتى. شۇڭلاشقا، سپارتا قوشۇنى يۇنان شەھەر دۆلەتلىرىنىڭ قوشۇنلىرى ئىچىدىكى ئەڭ باتۇر، جەڭگە ماھىر قوشۇن ئىدى. ئەپسۇسلىنارلىقى شۇكى، سپارتالىقلار ھېلوتلارنى قۇل قىلىش ھۆكۈمرانلىقىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، پۈتكۈل جەمئىيەتنى ھەربىيلەشتۈرۈش يولىغا مېڭىشقا مەجبۇر بولۇپ، كۆپ تەرەپلىمە تەرەققىياتتىن مەھرۇم بولغان. ئاللىقاچان يۈكسەك مەدەنىيەتنى قوبۇل قىلغان قەدىمكى يۇنانلىقلار ئىچىدە، سپارتالىقلار ياۋايى، نادان ھالغا چۈشۈپ قالغان. سپارتالىقلارنى قەدىمكى يۇناننىڭ شانلىق مەدەنىيىتىگە ئازراقمۇ تۆھپە قوشمىغان دېيىشكە بولىدۇ. بىئولوگىيە گرىتسىيىنىڭ ئەڭ قەدىمىي شەھەرلىرىنىڭ بىرى، بۇ جايدا مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 6 - ئەسىردىلا قۇللۇق تۈزۈمدىكى دۆلەت قۇرۇلغان. مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 450 - يىلى ئافىنا بىلەن بولغان ئۇرۇشتا ئافىنانى مەلغۇپ قىلىپ، گرېتسىيە بويىچە ئاتاقلىق شەھەرلىك بىرلەشمە بولۇپ شەكىللەنگەن. ھازىرقى سپارتا شەھىرى 1834 - يىلى سېلىنغان. سپارتا شەھىرى پېلو پونېنىس يېرىم ئارىلىدىكى ئېفرودېس (Efrodes) دەريا بويىدىكى تۈزلەڭلىك ئلورۇنغا جايلاشقانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭ سانائەت، يېزا ئىگىلىكى خېلى تەرەققىي قىلغان. بۇ جايدا مېۋە - چېۋە، ئاشلىق، زەيتۇن يېغى، ئۈزۈم ھارىقى قاتارلىق مەھسۇلاتلار ئىشلەپچىقىرىلىدۇ. شەھەر ئاھالىسى 13 مىڭدىن ئاشىدۇ. شەھەردە قەدىمىي تارىخىي ئورۇنلار، ئاتاقلىق ساياھەت ئورۇنلىرى ناھايىتى كۆپ. ھەر يىلى گرېتسىيىگە كەلگەن ساياھەتچىلەر بۇ تارىخىي شەھەرلەرنى كۆرمەي قايتمايدۇ. دۇنيا تارىخى قەدىمكى يۇناندىكى ئاساسىي شەھەر دۆلىتى. لاسېدايمون دەپمۇ ئاتالغان. پېلوپوننېس يېرىم ئارىلىنىڭ شەرقىي جەنۇبىي قىسمىدىكى لاكونىيىنىڭ يولوتاس دەرياسىنىڭ ئوڭ قىرغىقىغا جايلاشقان. مىلادىدىن 2000 يىل ئىلگىرىكى يىللارنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدە دورىيانلار (دورىسلار) شىمالدىن پلوپوننېسيېرىم ئارىلىغا كىرگەن، ئۇلارنىڭ بىر تارمىقى لاكونىيىنى ئىشغال قىلىپ، ئۇ يەردە پەيدىنپەي ئولتۇراقلاشقان ھەمدەبەش يېزا جامائەسىنى تەشكىل قىلغان. بۇ بىرتۈركۈم دورىيانلار تەخمىنەن مىلادىدىن ئىلگىرىكى Ⅸ ئەسىردەسپارتا شەھىرىنى بەرپا قىلىپ، ئۆزلىرىنى <سپارتالىقلار> دەپ ئاتىغان. سپارتالىقلار ئۈزلۈكسىز ھالدا قوشنا رايونلارنى ئىستېلا قىلىپ، مىلادىدىن ئىلگىرىكى Ⅷ ئەسىردىن باشلاپ مېسسىنىيىنى بويسۇندۇرۇشقا كىرىشكەن. تەخمىنەن مۇشۇ جەرياندا سپارتا دۆلىتىنى قۇرغان؛ يەنە جەنۇبىي ئىتالىيىدە مۇستەملىكە شەھەر - تارېنتۇمنى بىنا قىلغان. رىۋايەت قىلىنىشىچە، پادىشاھ لىكۇرگۇس سپارتا ئۈچۈن قانۇن تۈزۈپ، سىياسىي تۈزۈمنىڭ ئاساسىنى ئورناتقان ھەمدە سپارتالىقلارغا 900 ئۈلۈش يەرنى تەقسىم قىلىپ بەرگەن. سپارتا دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىپ، سودا - سانائەت پائالىيىتىگە ئەھمىيەت بەرمىگەن، ھەتتا ئۇنى چەكلىگەن. ئېتىزلارنى تېرىغان. ئاقسۆڭەكلەرنىڭ ئولىگارخ ھۆكۈمرانلىقى يولغا قويۇلۇپ، ھوقۇق 30 نەپەر ئاقسۆڭەك (ئىككى نەپەر پادىشاھ بىلەن 28 نەپەر ئاقساقالنى ئۆز ئىچىگەئالىدۇ)تىن تەشكىل قىلىنغان ئاقساقاللار كېڭىشمىسى ۋە بەش نەپەر مۇپەتتىش ئەمەلدارىنىڭ قولىغا مەركەزلەشكەن. خەلق يىغىنى تەشكىل جەھەتتە دۆلەت ئىشلىرى ئۈستىدە ئاۋاز بىرىشنى ئېلىپ بارسىمۇ(مۇزاكىرە قىلمايتتى)، شۇنداقلا يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلارنى سايلىسىمۇ، ئەمما ھېچقانداق ئەمەلىي ھوقۇقى بولمىغان. قاتتىق ھەربىي تەلىم - تەربىيە ئېلىپ بېرىلىپ، بالاغەتكە يەتكەن ئەرلەرنىڭ ھەممىسى ئەسكەر بولغان ۋە <باراۋەرلە كوممۇنىسى>غا كىرىپ، كوللىكتىپ تاماق تۈزۈمى يولغا قويۇلغان. سپارتالىقلارنىڭ ھېلوتلارئۈستىدىن ۋەھشىيانە ھۆكۈمرانلىق قىلىشى ۋەقۇل قىلىشى، ھېلوتلارنىڭ كۆپ قېتىم قوراللىق قوزغىلاڭ كۆتۈرۈشى (<مېسسىنىيە ئۇرۇشى>دەپمۇ ئاتىلىدۇ)گە سەۋەپچى بولغان. مىلادىدىن ئىلگىرى Ⅵ ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا، سپارتا باشچىلىقىدىكى پېلوپوننېس ئىتتىپاقى تەشكىل قىلىنىپ، سپارتانىڭ جەنۇبىي يۇناندىكى زومىگەرلىك ئورنى تىكلەنگەن. مىلادىدىن ئىلگىرىكى Ⅴ ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا ئېلىپ بېرىلغان يۇنان - پېرسىيە ئۇرۇشىدا، سپارتا ئافىنا قاتارلىق شەھەر دۆلەتلەر بىلەن بىرلىكتە پرسىيەنىڭ تاجاۋۇزىغا قارشى تۇرغان. ئۇ مىلادىدىن ئىلگىرىكى Ⅴ ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدىكى پېلوپوننېس ئۇرۇشىدا ئافىنانى مەغلۇپ قىلىپ، پۈتكۈل يۇناندا زومىگەرلىك قىلىش ئورنىغا ئىگە بولغان؛ باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشپ، ئۇلارنىڭ قارشى تۇرۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. مىلادىدىن ئىلگىرىكى Ⅳ ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا، ئافىنا، تېبېس، كلونىس قاتارلىقلار بىلەن ئۇزاق مۇددەت قوراللىق جاڭجال قىلىپ، ئۆزىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى تەدرىجىي يوقاتقان. لېئۇكترا جېڭىدە ئېپامىنونداس باشچىلىقىدىكى تېبېس قوشۇنى تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنغاندىن كېيىن، پېلوپوننېس ئىتتىپاقى گۇمران بولغان. مىلادىدىن ئىلگىرىكى Ⅳ ئەسىردىن Ⅲ ئەسىرگىچە، تاۋار - پۇل مۇناسىۋىتى تەرەققى قىلىپ، بايلار ۋە كەمبەغەللەرگە بۆلۈنۈش جىددىيلىشىپ، يەرلەرنى قوشۇۋېلىش شامىلى ئەۋج ئېلىپ، <باراۋەرلە كوممۇنىسى> پارچىلىنىپ كەتكەن. ئۈلۈش يەر ئالغان تولۇق ھوقۇقلۇق پۇقرالارنىڭ سانى تېز ئازىيىپ (پەقەت 1500 ئائىلە قالغان)، ئىجتىمائىي كۈرەش كەسكىنلەشكەن. ئاگىس Ⅳ، كلېئومېنېس Ⅲ ۋە نابىسلار ئىسلاھات ئېلىپ بارغان بولسىمۇ، مەغلۇپ بولغان. شۇنىڭدىن كېيىن كۈچى تېخىمۇ ئاجىزلىشىپ، مىلادىدىن ئىلگىرىكى Ⅲ ئەسىردە ماكېدونىيىنىڭ بېقىندىسىغا ئايلىنىپ قالغان. مىلادىدىن ئىلگىرىكى Ⅱ ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىدا رىمنىڭ زېمىنىغا قوشۇۋېتىلگەن. سپارتالىقلار ھەربىي ئىشلارنى ھەممىدىن ئەلا بىلىپ، مەنىۋى مەدەنىيەتكە ئەھمىيەتبەرمىگەن. ئاياللار ساغلام ئوغۇل تۇغۇشنى ئۆز بۇرچى دەپ بىلگەن، تەلىم - تەربىيە لاياقەتلىك ھەربىيلەرنى يىتۈشتۈرۈشنى ئالىي نىشان قىلغان. <سپارتا روھى> كېينكى ئۇرۇشخۇمار ئەۋلادلار تەرىپىدىن ئۇلۇغلانغان.