سۇيۇق كرىستال

فىزىكا بىلىملىرى بىز ئادەتتە ئىشلىتىدىغان ئېلېكترونلۇق سائەت ياكى كىچىك تىپتىكى ھېسابلىغۇچلارنىڭ رەقەم كۆرسىتىشى كىچىك لامپۇچكىنىڭ يورۇقلۇق چىقىرىشى بولماستىن، بەلكى ئاجايىپ بىر خىل ئورگانىك ماددىنىڭ ئېلېكتر مەيدانىنىڭ تەسىرىدە يورۇقلۇق چىقىرىشىدىن ئىبارەت. بۇ خىل ئورگانىك ماددا دەل سۇيۇق كرىستالدۇر. سۇيۇق كرىستال ھەم سۇيۇقلۇقنىڭ ئېقىشچانلىقى ۋە ئۈزلۈكسىزلىكىگە ئىگە، ھەم شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا كرىستالنىڭ بەزى ئوپتىكىلىق ئالاھىدىلىكلىرىگە ئىگە بولۇپ، تۈزۈلۈشى سۇيۇقلۇق بىلەن كرىستال ئارىلىقىدا بولىدۇ، بۇنداق ماددا ھالىتى ئادەتتە سۇيۇق كرىستال ھالەت دەپ ئاتىلىدۇ ياكى ئارا كرىستال ھالەت دەپ ئاتىلىدۇ. بايقالغان ياكى سۈنئىي بىرىكتۈرۈپ (سىنتېزلاپ) ھاسىل قىلىنغان سۇيۇق كرىستال ماتېرىياللار5000 خىلدىن ئاشتى، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئورگانىك ماددىلاردۇر. سۇيۇق كرىستال1888 - يىلى بايقالغاندىن كېيىن ئۇدا ئالىملارنىڭ تەجرىبىخانىسىدا «تەركىدۇنيا» بولۇپ تۇردى. يېقىنقى20 يىلدىن بۇيان، ئېلېكترون سانائىتىنىڭ ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، ئالىملار سۇيۇق كرىستالنىڭ ئۆز كارامىتىنى كۆرسىتىشىگە پۇرسەت يارىتىپ بېرىپ، سۇيۇق كرىستالنىڭ نۇرغۇن ساھەلەردىكى ئالاھىدە رولى ۋە كۈچلۈك ھاياتىي كۈچىنى نامايان قىلدى. سۇيۇق كرىستالنىڭ سىرتتىن كېلىدىغان كۈچ، ئىسسىقلىق، ئاۋاز، يورۇقلۇق، ئېلېكتر، ماگنىت قاتارلىقلارغا بولغان ئىنكاسى ئىنتايىن سەزگۈر بولۇپ، باشقا شەكىلدىكى ئېنېرگىيىلەرنى يورۇقلۇق ئېنېرگىيىسىگە ئايلاندۇرالايدۇ. شۇڭلاشقا، ئېلېكترونلۇق قول سائەت، ئېلېكترونلۇق ھېسابلىغۇچ ۋە نۇرغۇن ئىلمىي ئەسۋابلاردا سۇيۇق كرىستال ئارقىلىق كۆرسىتىش ئېلىپ بېرىلىۋاتىدۇ. سۇيۇق كرىستال ئارقىلىق كۆرسىتىش ئېنىق بولۇپلا قالماستىن، يەنە كېرەك بولىدىغان ئېلېكتر بېسىمىمۇ ناھايىتى تۆۋەن بولۇپ، توك سەرپىياتى ئىنتايىن ئاز، ھەر كۋادرات سانتىمېتىر يۈزنى كۆرسىتىشكە پەقەت1 مىللىۋات ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى سەرپ قىلىنىدۇ. سۇيۇق كرىستال ئارقىلىق كۆرسىتىلىدىغان تەكشى يۈزلۈك تېلېۋىزور بولسا20 - ئەسىرنىڭ80 - يىللىرىدىكى ئىنسانىيەتنىڭ كۆزگە كۆرۈنگەن مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئەنئەنىۋى تېلېۋىزورنىڭ ئوبرازىنى تۈپتىن ئۆزگەرتتى. كىچىكى1.5 دىيۇيملىق سۇيۇق كرىستاللىق قول سائەت، تېلېۋىزور،3 ～5 دىيۇيملىق كىچىك سۇيۇق كرىستاللىق تېلېۋىزور، چوڭى9 ～14 دىيۇيملىق، ھەتتا220 دىيۇيملىق سۇيۇق كرىستاللىق تېلېۋىزورلار كەينى - كەينىدىن دۇنياغا كەلدى. سۇيۇق كرىستاللىق تېلېۋىزورنىڭ تەسۋىرى ئېنىق، رەڭلىرى روشەن بولۇپ، كىشىنى ھۇزۇرلاندۇرىدۇ. سۇيۇق كرىستال ئوخشىمىغان تېمپېراتۇرىلاردا ئوخشىمىغان رەڭلەرنى كۆرسىتەلەيدۇ، شۇڭلاشقا بۇنىڭدىن پايدىلىنىپ تېمپېراتۇرا كۆرسەتكۈچ ياسىغىلى بولىدۇ. بىر خىل سۈت قۇتىسى بار بولۇپ، قۇتىدىكى سۈتنىڭ تېمپېراتۇرىسى مۇۋاپىق بولغاندا، قۇتىغا سىزىپ قويۇلغان سېمىز بالا كۈلۈپ تۇرىدۇ؛ سۈت بەك ئىسسىق ياكى بەك سوغۇق بولغاندا، بالا يىغلامسىراپ تۇرىدۇ. بۇ خىل سېمىز بالا سۇيۇق كرىستال ئارقىلىق كۆرسىتىلىدۇ. سۇيۇق كرىستالنىڭ جانلىقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئىنتايىن زىچ. نۇرغۇن جانلىقلارنىڭ تېنىدە سۇيۇق كرىستالنىڭ ئىزى بولىدۇ. ئادەم مېڭىسى، مۇسكۇلى، نېرۋا يىلىك غىلىپى، كۆزدىكى يورۇقلۇق سەزگۈچنىڭ پەردە قەۋىتى قاتارلىق جايلارنىڭ ھەممىسىدە سۇيۇق كرىستالنىڭ بارلىقى بايقالدى. ئادەم بەدىنىنىڭ قېرىشى، قىسمەن كېسەللىك ۋە ھۈجەيرىلەرنىڭ راكقا ئۆزگىرىشى ھۈجەيرە پەردىسىنىڭ سۇيۇق كرىستال ھالىتىنىڭ ئۆزگىرىشىگە مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ. سۇيۇق كرىستالنى تەتقىق قىلىش ھاياتلىقنىڭ سىرىنى ئېچىشقا پايدىلىق بولۇپ، ئىنسانىيەتنىڭ ساغلام بولۇشى ۋە ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈشى ئۈچۈن خۇش خەۋەر ئېلىپ كېلىدۇ. خىمىيە بىلىملىرى ھازىرقى زامان بازارلىرىدىكى ھېسابلاش ماشىنىلىرى كۆپلىگەن ئىقتىدارلارغا ئىگە. بۇنىڭدىن پايدىلىنىپ ھېسابلاش ئېلىپ بېرىشقىمۇ، كالېندار سۈپىتىدە پايدىلىنىپ ئاي، كۈن ۋە ۋاقىتنى كۆرسىتىشكىمۇ بولىدۇ. ئەگەر ئۇ ئارقىلىق قەرەللىك خەۋەر مەلۇم قىلىشقا توغرا كەلسە، ۋاقىت توشقاندا «دۇ، دۇ» دېگەن ئاۋازنى چىقىرىدۇ. ئەنە شۇنداق كۆپلىگەن ئىقتىدارلار كىچىككىنە ئېكراندا كۆرۈنىدۇ. مانا بۇ كىچىككىنە ئېكران يېڭى ماتېرىيال − سۇيۇق كرىستالدىن ئىشلەنگەن. سۇيۇق كرىستال دېگەن زادى قانداق ماددا، ئۇ قانداق كەشىپ قىلىنغان1888 - يىلى ئاۋسترالىيىلىك ئالىم لېنېنتسىر غەلىتە بىر خىل ئورگانىك بىرىكمىنى سىنتېزلىغان بولۇپ، ئۇ ئىككى خىل سۇيۇقلىنىش نۇقتىسىغا ئىگە ئىدى. ئۇنىڭ قاتتىق ھالەتتىكى كرىستالىنى ℃145 قىچە قىزدۇرغاندا سۇيۇقلۇققا ئايلانغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇ دۇغ ھالەتتە بولغان، بارلىق ساپ ماددىلار سۇيۇقلانغان چاغدا بولسا سۇيۇقلۇق سۈزۈك ھالەتتە بولغان. ئۇ ℃175 قىچە داۋاملىق قىزدۇرۇلغاندا يەنە بىر قېتىم سۇيۇقلىنىپ سۈپسۈزۈك سۇيۇقلۇققا ئايلانغان. كېيىن، گېرمانىيىلىك فىزىكا ئالىمى رېمان «ئوتتۇرا بەلۋاغ»دا تۇرغان دۇغ سۇيۇقلۇقنى سۇيۇق كرىستال دەپ ئاتىغان. ئۇ، ئات دېسە ئات ئەمەس، ئېشەك دېسە ئېشەك ئەمەس بولغانلىقى ئۈچۈن، بەزى كىشىلەر ئۇنى ئورگانىك ماددىلار ساھەسىدىكى «قېچىر» دەپ ئاتاشقان. سۇيۇق كرىستال بايقالغاندىن كېيىن، كىشىلەر ئۇنىڭ زادى نېمىگە ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى بىلمىگەن،1968 - يىلىغا كەلگەندىلا ئاندىن كىشىلەر ئۇنى ئېلېكترون سانائىتىنىڭ مۇھىم ماتېرىيالى قىلىپ ئىشلەتكەن. ئېلېكترونلۇق سائەت، ھېسابلاش ماشىنىلىرىدىكى سۇيۇق كرىستال زادى نېمە ئۈچۈن سانلارنى كۆرسىتىپ بېرەلەيدۇ؟ ئەسلىدە سۇيۇق كرىستاللار نورمال ئەھۋالدا تۇرغاندا، ئۇنىڭ مولېكۇلىلىرى ئىنتايىن تەرتىپلىك تىزىلغانلىقتىن سۈزۈك، تىنىق بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭدىن توك ئۆتكەندىن كېيىن مولېكۇلىلارنىڭ تىزىلىشى قالايمىقانلىشىپ، بىر قىسىم سۇيۇق كرىستاللار سۈزۈكلۈكىنى يوقىتىپ رەڭگى قېنىقلىشىدۇ. بۇنىڭ بىلەن سانلار ۋە سۈرەتلەر ئېكراندا كۆرۈنىدۇ. سۇيۇق كرىستاللارنىڭ رەڭ ئۆزگەرتىش ئالاھىدىلىكىگە ئاساسەن، كىشىلەر ئۇنى تېمپېراتۇرىنى كۆرسىتىش، زەھەرلىك گازلاردىن ئالدىن خەۋەر بېرىش ئىشلىرىغا ئىشلەتكەن. مەسىلەن، سۇيۇق كرىستاللار تېمپېراتۇرىنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ ئۆزگىرىدۇ. رەڭگى قىزىلدىن يېشىل، كۆككە ئۆزگىرىدۇ. بۇنىڭ بىلەن مەلۇم بىر تەجرىبىدىكى تېمپېراتۇرىنى كۆرسىتىپ بېرەلەيدۇ. سۇيۇق كرىستاللار ھىدروخلورىد، سىيانىد كىسلاتا قاتارلىق زەھەرلىك گازلار بىلەن ئۇچراشقاندىمۇ رەڭگى ئۆزگىرىدۇ. خىمىيە زاۋۇتلىرىدا كىشىلەر سۇيۇق كرىستال ياپراقچىلىرىنى تامغا ئېسىپ قويىدۇ. ئاز مىقداردا زەھەرلىك گاز چىققان ھامان ئۇنىڭ رەڭگى ئۆزگىرىدۇ. بۇ ھال كىشىلەرنى گاز قاچقان يەرلەرنى دەرھال تەكشۈرۈپ، بىر تەرەپ قىلىشقا ئاگاھلاندۇرىدۇ.