ئەمەلدارلىق ئىمتىھان تۈزۈمى

مائارىپ تارىخىدىكى بىلىملەر بۇ جۇڭگونىڭ قەدىمكى دەۋرلەردە دەرىجىمۇ دەرىجە ئىمتىھان ئېلىش ئۇسۇلى ئارقىلىق ئەمەلدار تاللاش تۈزۈمىنى كۆرسىتىدۇ. جۇڭگونىڭ ئەمەلدارلىق ئىمتىھانى تۈزۈمى سۈي سۇلالىسى دەۋرىدە ئورنىتىلغاندىن باشلاپ چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە ئەمەلدىن قالدۇرۇلغۇچە1300 يىلدىن ئارتۇق تارىخنى باشتىن كەچۈرگەن. ئەمەلدارلىق ئىمتىھانى تۈزۈمى يولغا قويۇلۇشتىن ئىلگىرى، فېئوداللىق جەمئىيەتتە ئەمەلدارلىققا كۆرسىتىپ ئۆستۈرۈش تۈزۈمى قوللىنىلغان، يەنى ئەمەلدارلار يەرلىكتىن مەركەزگىچە دەرىجىمۇ دەرىجە كۆرسىتىش ئارقىلىق تاللانغان. بۇ خىل تۈزۈمدە كىشىلەرنىڭ سالاھىيىتىگىلا ئەھمىيەت بېرىلىپ، ئىقتىدارىغا سەل قارىلىدىغان بولغاچقا، كۆپىنچىسىگە پومېشچىك، فېئودال ئائىلىلەرنىڭ پەرزەنتلىرى كۆرسىتىلگەن، ئادەتتىكى پۇقرالارنىڭ ئەمەلدارلىققا كۆرسىتىلىش پۇرسىتى تولىمۇ ئاز بولغان. شۇڭا، ئەمەلدارلىق ئىمتىھانى تۈزۈمىنىڭ بۇ تۈزۈمنىڭ ئورنىنى ئېلىشى ئەينى چاغدا جەمئىيەتنىڭ ئالغا باسقانلىقى بولۇپ، ئەمەلدارلىق ئىمتىھانى تۈزۈمى پۇقرالارغا ئەمەلدار بولۇش پۇرسىتى يارىتىپ بەرگەن. نامرات، تۆۋەن تەبىقىدىكى كىشىلەرمۇ ئىقتىدارى بولسىلا ئىمتىھانغا قاتنىشىپ ئەمەلدار بولۇش مۇمكىنچىلىكىگە ئېرىشكەن. شۇڭا، ئەينى چاغدا بەي جۈيى، خەن يۈي، سۇ شى، ۋاڭ ئەنشى قاتارلىق نۇرغۇن ئىستېدات ئىگىلىرى مەيدانغا كەلگەن. ئەمەلدارلىق ئىمتىھانىنىڭ تەرتىپى ھەرقايسى سۇلالىلەر دەۋرىدە ئوخشاش بولمىغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ھەر يىلى قىشتا باش دىۋان ۋازارىتى (ھۆكۈمەت ئاپپاراتى) ئەمەلدارلىق ئىمتىھانىغا مەسئۇل بولغان، بۇ ئۆلكىلىك ئىمتىھان دەپ ئاتالغان. بۇ ئىمتىھاندىن ئۆتكەنلەر يەنە تەكرار قىلغاندىن كېيىن لاياقەتلىك بولغانلىرى مۇناسىپ ئەمەلگە ئېرىشكەن. سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئەمەلدارلىق ئىمتىھانىغا ئوردا ئىمتىھانى قوشۇلغان بولۇپ، ئىمتىھاندا لاياقەتلىك بولغانلاردىن پادىشاھ بىۋاسىتە سوئال سوراپ ئىمتىھان ئالغان. ئوردا ئىمتىھانىدا بىرىنچى بولغانلار ئەلىيۇلئەلا، ئىككىنچى بولغانلار ئەلا، ئۈچىنچى بولغانلار ئەۋسات دەپ ئاتالغان. مىڭ، چىڭ سۇلالىلىرى دەۋرىگە كەلگەندە ئەمەلدارلىق ئىمتىھانى مەھكىمە ئىمتىھانى، يېزا ئىمتىھانى، شىغاۋۇل ئىمتىھانى، ئوردا ئىمتىھانى قاتارلىق بىرنەچچە باسقۇچقا بۆلۈپ ئېلىنغان. بۇنىڭ ئىچىدە ئوردا ئىمتىھانىنى ئېلىشقا ئۆلكىلىك ياساۋۇلبېگى مەھكىمىسى مەسئۇل بولغان، يېزا ئىمتىھانىنى پادىشاھ تەرىپىدىن تەيىنلەنگەن باش كومىسسىيىلەر ھەرقايسى ئۆلكە مەركەزلىرىگە بېرىپ ئالغان. يېزا ئىمتىھانىدا لاياقەتلىك بولغانلار ئومۇملاشتۇرۇلۇپ خەتمەكەردە دەپ ئاتالغان. شىغاۋۇل ئىمتىھانى پايتەختتە ئېلىنىدىغان بولۇپ، ئۇنىڭغا شىغاۋۇل پىرقىسى مەسئۇل بولغان. ئەمەلدارلىق ئىمتىھانىدا ئىمتىھان ئېلىنىدىغان پەنلەر ناھايىتى كۆپ بولغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە موللىلىق دەرسى، دەستۇر شەرھلەش دەرسى، تەشرىپدارلارنى تاللاش دەرسى قاتارلىقلار تەسىس قىلىنغان. ئەمەلدارلىققا تاللاشتا ئاساسلىقى تەشرىپدارلارنى تاللاش ئىمتىھانىدىن ئۆتۈش شەرت بولغاچقا، بۇ ئىمتىھان ناھايىتى مۇھىم ئورۇن تۇتقان. ئەمەلدارلىق ئىمتىھانىنىڭ مەزمۇنى ئاساسىي جەھەتتىن كۇڭزىچىلار كالامى بولغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئەمەلدارلىق ئىمتىھانىنىڭ سوئاللىرىنى چوقۇم «ئۇلۇغ تەلىمات»، «مۇرەسسە - مادارا»، «مۇھاكىمە ۋە بايان»، «مېڭزى» دىن ئىبارەت كۇڭزىچىلار كالامى بولغان تۆت كىتابتىن چىقىرىش بەلگىلەنگەن. «نەزمىنامە»، «نەسرنامە»، «مۇراسىم قائىدىلىرى»، «ئەمىنىيە»، «پالنامە» دىن ئىبارەت كۇڭزىچىلارنىڭ بۇ «بەش نامە» سىمۇ تارىختىكى فېئودال مەكتەپلەرنىڭ دەرسلىكى قىلىنغان. مىڭ سۇلالىسى دەۋرىگە كەلگەندە ئەمەلدارلىق ئىمتىھانىدا سەككىز قىسىم بويىچە ماقالە يېزىش ئاساس قىلىنغان. سەككىز قىسىم بويىچە ماقالە يېزىش ئىنتايىن ئۆلۈك بىر خىل ژانىر بولۇپ، ئۇنىڭ تېمىسى، شەكلى، ئۇسلۇبى ۋە خەت سانىغا چەك قويۇلغان. ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۆز پىكرىنى ئەركىن بايان قىلىشىغا ئامال بولمىغاچقا، ئۇلار ئۆز ماھارىتىنى كۆرسىتەلمەي، «تۆت كىتاب»، «بەش نامە» نى پىششىق ئۆگىنىش ئارقىلىقلا ئىمتىھانغا تاقابىل تۇرۇشقا مەجبۇر بولغان. بۇنىڭ بىلەن تۈمەنلىگەن ئوقۇغۇچى ئۆگىنىشكە تېگىشلىك بىلىملەرنى ئۆگەنمەي، زېھنىنى سەككىز قىسىملىق ماقالە يېزىشقا قاراتقان. ئاقىۋەتتە ئىختىساسلىقلارنى تەربىيىلەش چەكلىنىپ قېلىپ، ئىلىم - مەرىپەت ئىشلىرى كەينىگە چېكىنىپ، ئىلمىي كەيپىيات سۇسلىشىپ كەتكەن. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىگە كەلگەندە ئەمەلدارلىق ئىمتىھانى تۈزۈمى ئەھمىيىتىنى يوقاتقان. شۇنىڭ بىلەن چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى1906 - يىلى پەرمان چۈشۈرۈپ بۇ تۈزۈمنى بىكار قىلغان. قەدىمكى ئەمەلدارلىق تۈزۈملىرى ئەمەلدارلىق ئىمتىھان تۈزۈمى جۇڭگونىڭ فېئوداللىق سۇلالىلىرىدە ئىمتىھان ئېلىش ئۇسۇلى ئارقىلىق ئەمەلدار تاللايدىغان بىر خىل تۈزۈم. بۇ، ئۇزاق زامانلاردىن بۇيان نۇرغۇن تالىپلارنىڭ نام چىقىرىپ تەمىناتقا ئېرىشىش ئارقىلىق ئەجدادلىرىغا شان - شەرەپ كەلتۈرۈشنى قوغلىشىدىغان چىقىش يولى بولۇپ كەلدى. سۇي سۇلالىسى كەيخۇاڭ7 - يىلى (587 - يىلى) سۇي ۋېندى ۋېي، جىن سۇلالىلىرىدىن بۇيانقى نەسەبىنىڭ يۇقىرى - تۆۋەنلىكىگە قاراپ ئەمەلدار تاللايدىغان توققۇز دەرىجىلىك لىللا تۈزۈمنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، ئىمتىھان ئارقىلىق ئوقۇمۇشلۇقلارنى تاللاش پەرمانىنى چۈشۈردى. سۇي ياڭدى تەشرىپدارلىق ئىمتىھانى تەسىس قىلدى ھەمدە بۇ خىل ئىمتىھان ئېلىش ئۇسۇلىنى تۈزۈم قىلىپ بېكىتتى. ئاتالمىش »ئەمەلدارلىق ئىمتىھانى« ئوقۇمۇشلۇقلارنى پەنلەر بويىچە تاللاش دېگەن مەنىنى بىلدۈرەتتى. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئەمەلدارلىق ئىمتىھانىنىڭ دائىمىي ئىمتىھان ۋە تۈزۈم ئىمتىھانىدىن ئىبارەت ئىككى تۈرى بار ئىدى. دائىمىي ئىمتىھان موللىلىق ئىمتىھانى، دەستۇر شەرھلەش ئىمتىھانى، تەشرىپدارلىق ئىمتىھانى، قانۇن ئىمتىھانى، خەتتاتلىق ئىمتىھانى، ھېساب ئىمتىھانى قاتارلىق ئىمتىھان تۈرلىرىگە بۆلۈنەتتى، دەستۇر شەرھلەش، تەشرىپدارلىق ئىمتىھانى بېرىدىغانلار بىرقەدەر كۆپ ئىدى. دەستۇر شەرھلەش ئىمتىھانىدا كۇڭزىچىلارنىڭ دەستۇرلىرىنى پىششىق يادلىيالايدىغان - يادلىيالمايدىغانلىقىغا ئەھمىيەت بېرىلىدىغان بولغاچقا بىرقەدەر ئۆلۈك ئىدى، تەشرىپدارلىق ئىمتىھانىدا نەزم - بېيىت يېزىش قابىلىيىتىگە ئەھمىيەت بېرىلەتتى. مۇھىم ئەمەلدارلارنىڭ كۆپىنچىسى تەشرىپدارلىق ئىمتىھانىدىن ئۆتۈپ ئۆسۈدىغان بولغاچقا، تەشرىپدارلىقتىن ئۆتسىلا قالتىس يۈز - ئابرۇي تېپىپ، «ئوردا بوسۇغىسىدىن كىردى» دەپ قارىلاتتى. تەشرىپدارلىق ئىمتىھانىدا نەزم - بېيىت يېزىش قابىلىيىتىگە قاراپ تاللاشقا ئەھمىيەت بېرىلەتتى، بۇمۇ تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى مەشھۇر شائىرلاردىن قالغان ئىش بولۇپ، تاڭ شېئىرلىرىنىڭ شېئىرىيەت ساھەسىدە يۈكسەك پەللىگە چىققانلىقىنىڭ مۇھىم سەۋەبى ئىدى. تۈزۈم ئىمتىھانى بېكىتىلگەن تىزىملىكنى پادىشاھ كۆرۈپ پەرمان چۈشۈرۈپ ئىمتىھان ئېلىپ تاللايدىغان تۈزۈم ئىدى. ۋۇ زېتيەن پادىشاھ بولغاندىن كېيىن، يەنە پادىشاھ شەخسەن ئوردىدا ئىمتىھان ئېلىش ئۇسۇلىنى بەرپا قىلدى ھەمدە سەركەردە تاللايدىغان جانبازلىق ئىمتىھان تۈرىنى قوشتى. ئەمەلدارلىق ئىمتىھان تۈزۈمى مىڭ، چىڭ سۇلالىلىرىغىچە داۋاملىق قوللىنىلىپ، تېخىمۇ مۇكەممەللەشتى. مىڭ، چىڭ سۇلالىلىرى دەۋرلىرىدە ھەرقايسى ئۆلكىلەرنىڭ ئۆلكە مەركەزلىرىدە ھەر ئۈچ يىلدا بىر قېتىم يۇرت ئىمتىھانى ئېلىناتتى، ئىمتىھان مەزگىلى دېھقانلار كالېندارى بويىچە8 - ئايدا بولاتتى، ئومۇمەن شۇ ئۆلكىدىكى موللا، خانلىق بىلىم يۇرتىنى پۈتكۈزگەن موللىلار، تەۋسىيە قىلىنغان موللىلار قاتارلىق ئىمتىھاندىن ئۆتكەنلەر تەشرىپدار دەپ ئاتىلاتتى. ھەر ئۈچ يىلدا بىر قېتىم پايتەختتە خۇلاسە ئىمتىھانى ئېلىناتتى، ئىمتىھان ۋاقتى دېھقانلار كالېندارى بويىچە2 - ئايدا بولاتتى، كېيىن3 - ئايغا ئۆزگەرتىلدى، ئىمتىھاندىن ئۆتكەنلەر تەۋسىيە قىلىنغان تەشرىپدارلار دەپ ئاتىلاتتى. تەۋسىيە قىلىنغان تەشرىپدارلار پادىشاھنىڭ رىياسەتچىلىكىدىكى ساراي ئىمتىھانىغا قاتنىشاتتى. بۇ يەنە ئوردا ئىمتىھانى دەپمۇ ئاتىلاتتى، «ئۈچ بىرىنچى» ئۇسۇلى بويىچە قوبۇل قىلىناتتى: بىرىنچى دەرىجىلىكى ئۈچ نەپەر بولۇپ، ئۇلارغا تەشرىپدارلىق ۋە دەرىجە ئىنئام قىلىناتتى، بىرىنچىلىككە ئېرىشكىنى ئەلىيۇلئەلا، ئىككىنچى بولغىنى ئەلا، ئۈچىنچى بولغىنى ئەۋسات دەپ ئاتىلاتتى، ئىككىنچى دەرىجىلىكلەر بىرنەچچە نەپەر بولۇپ، تەشرىپدارلىق سالاھىيىتى بېرىلەتتى؛ ئۈچىنچى دەرىجىلىكلەر بىرنەچچە نەپەر بولۇپ، تەشرىپدارلارغا ئوخشاش سالاھىيەت بېرىلەتتى. ئۈچ دەرىجىگە ئېرىشكەنلەر ئايرىم - ئايرىم ھالدا دانىشمەن ئۆلىمالار كامالەتخانىسىنىڭ باش مىرزىسى، مىرزىسى، پۈتۈكچىسى قاتارلىق مەنسەپلەرگە تەيىنلىنەتتى. ئەمەلدارلىق ئىمتىھانىنىڭ مەزمۇنى بارغانسېرى تۇتۇرۇقسىز نەرسىلەر بىلەن توشۇپ كەتتى. مىڭ، چىڭ سۇلالىلىرىدە كۇڭزىچىلارنىڭ دەستۇرلىرىدىن «تۆت كىتاب»، «بەش دەستۇر» نىڭ مەزمۇنلىرى تېما قىلىنىدىغان بولدى، چىڭ سۇلالىسى يەنە ماقالىنىڭ شەكلى چوقۇم باگۇ ئەدەبىياتى بويىچە بولۇشى، چۈشەندۈرۈش «تۆت كىتابنىڭ ئومۇمىي شەرھى» قاتارلىق كىتابلاردىن چەتنەپ كەتمەسلىكى كېرەك دەپ بەلگىلەپ، موللىلارنىڭ ئەمەلىيەتتىن ئايرىلغان ئۆلۈك يادلاش ئىستىلىنى يېتىلدۈرۈشىگە تۈرتكە بولدى. چىڭ سۇلالىسى داۋگۇاڭنىڭ35 - يىلى (1095 - يىلى) مەكتەپ مائارىپى يولغا قويۇلغاچقا، ئەمەلدارلىق ئىمتىھان تۈزۈمى ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى.