ئارسىز

چاغاتاي دەۋرى ئۇيغۇر سۆزلۈكلىرى نومۇسىسز، ئۇياتسىز، نومۇس قىلمايدىغان نومۇسسىزلىق. مەنىداش سۆزلۈكلەر ئار - نومۇسىنى، ئىزا - ھايانى بىلمەيدىغان. <گەكىسى> ئىلى شېۋىسىدە قوللىنىلىدۇ. <گەلۋۈر> قۇمۇل شېۋىسىدە قوللىنىلىدۇ. نومۇسسىز خوتۇن - تۇزسىز ئاش. يىگىت يارسىز بولماس، ئەل ئارسىز بولماس. ئۇياتسىزنىڭ تىلى مىڭ غۇلاچ. يۈزسىز مۈشۈككە قازناقنىڭ ئىشكى ئوچۇق. پۇلنىڭ كۆزى يوق، بېخىلنىڭ يۈزى يوق. يۈزى پولۇغا پولۇ بەرمە. ئۇ ئىزا دېگەننى بىلمەيدۇ، يۈزى ئابدۇخالىقنىڭ چەمىدىنمۇ قېلىن. داپ يۈزنىڭ يۈزىگە قارىما. يۈزى قېلىننىڭ يۈزىگە يىڭنە ئۆتمەيدۇ. 9 قېلىن كىشى قىيامەتنى بىلمەيدۇ. بىھايادىن يىراق قاچ. ھاياسىز دوستلۇققا يارىماس. قارشى مەنىلىك سۆزلەر ئار - نومۇس، شەرم - ھايانى بىلمەيدىغان. نومۇسچان، ئۇياتچان، ئۇياتلىق، نومۇسلۇق ، ئار - نومۇسلۇق ، ھايالىق، شەرم - ھايالىق، تارتىنچاق، يۈزى تۆۋەن ئار - نومۇس، شەرم - ھايانى بىلىدىغان. نومۇسسىز قولۇم ئىشلىدى، نومۇسچان يۈزۈم ئۇيالدى. ئۇياتچان ئادەم سەۋرچان كېلىدۇ. نومۇسسىزنىڭ قىلغىنىغا ئۇياتاننىڭ يۈزى قىزىرىدۇ. ئۇياتلىق ئىش - ئۇلۇغ ئىش. نومۇسلۇق - ئابرۇيلۇق. ئار - نومۇسلۇق كىشى ئۇلۇغ مەرتىۋىگە ئېرىشىدۇ. ھايالىق بول، ھۈرمەت تاپ. شەرم - ھايالىق قىز - ئاتا - ئانىسىنىڭ بەختى، ئىززەت - ھۈرمىتى. تارتىنچاق ئاچ قالىدۇ. يۈزى تۆۋەن يۈز تاپىدۇ. نومۇسسىز خوتۇن - تۇزسىز ئاش. يىگىت يارسىز بولماس، ئەل ئارىسىز. ئۇياتسىزنىڭ تىلى مىڭ غۇلاچ. ئېگىز تاغ قارسىز بولماس، مەرد يىگىت ئارىسىز بولماس. ئۇياتسىز مۈشۈككە قازناقنىڭ ئىشىكى دائىم ئوچۇق. يۈزسىز خوتۇن ئېرىنى يەرگە قارىتىدۇ. قېلىن قىيامەتتىن قورقمايدۇ. يۈزى قېلىننىڭ يۈزىگە قارىما. پۇلنىڭ كۆزى يوق، بېخىلنىڭ يۈزى. ھاياسىز يالغانغا ئېجىل. بىھايادا ئىمان يوق. داپشاق يىگىت - قاشاق يىگىت. داپ يۈزنىڭ يۈزىگە يىڭنە ئۆتمەيدۇ. شەرمەندە شەرم - ھايانى بىلمەيدۇ. ئۇ ئىزانى بىلمەيدۇ، يۈزى ئابدۇخالىقنىڭ چەمىدىنمۇ قېلىن. ئۇيغۇر تىلى ئۇنۋېرسال سۆزلۈكلەر سۈپەت ئار - نومۇسىنى يوقاتقان، ئۇيالمايدىغان، نومۇس قىلمايدىغان، ئۇياتسىز. ئەر ئارسىز بولماس، يىگىت يارسىز بولماس (ماقال).