چايان

مەنىداش سۆزلۈكلەر ئۆمىلىگۈچىلەر ئائىلىسىگە كىرىدىغان، تېنى بوغۇم _ بوغۇملۇق، ئۇمۇرتقىسىز زەھەرلىك جانىۋار. يىلان _ چايان ئىزدىسەڭ، قازىنىڭ گۆرىنى ئاچ. سېرىقئېشەك چاققاندا دەرھال ئامال قىلش كېرەك، ئۆلۈم خەۋپى بار. مەنىداش سۆزلۈكلەر يىل 12 ئاينىڭ ئونىنچىسىنىڭ نامى. ئۆكتەبىرنىڭ ئىنگلىزچىسى October بولۇپ، بۇ لاتىنچە Octo دېگەن سۆزدىن كەلگەن، ئۇنىڭ ئەسلى مەنىسى سەككىز، يەنى سەككىزىنچى ئاي دېگەن بولىدۇ. قەدىمكى رىم يىلنامىسىدا ئەسلىدە بىر يىل ئون ئاي ئىكەن، كېيىن يىلنىڭ بېشىغا ئىككى ئاي قوشۇپ 12 ئاي قىلىنغان. 8 - ئاي 10 - ئايغا سۈرۈلگەن، نامى ئۆزگەرتىلمىگەن. 10 - ئاي چوڭ ئاي؛ 31 كۈنلۈك. 1 - ئۆكتەبر جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغان كۈن، جۇڭگونىڭ دۆلەت بايرىمى (1949 - يىل). 1957 - يىلى 10 - ئاينىڭ 4 - كۈنى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى تۇنجى يەر شارى ھەمراھىنى قويۇپ بەرگەن. 10 - ئاينىڭ 13 - كۈنى جۇڭگو پىئونېرلار ئەترىتى قۇرۇلغان كۈن (1949 - يىل). 1964 - يىل 10 - ئاينىڭ 16 - كۈنى ئېلىمىز تۇنجى ئاتوم بومبىسىنى پارتلاتقان. 1945 - يىل 10 - ئاينىڭ 24 - كۈنى ب د ت قۇرۇلغان. 9 - ئۆكتەبر دۇنيا پوچتا كۈنى. 14 - ئۆكتەبر دۇنيا ئۆلچەم كۈنى. 15 - ئۆكتەبر دۇنيا ئاشلىق كۈنى. 25 - ئۆكتەبر شار بايرىمى. ھايۋاناتلار دۇنياسى چايان (سېرىقئېشەك) گۆشخور بوغۇم پۇتلۇق ھايۋان بولۇپ ئۆمۈچۈكنىڭ تۇغقىنى، لېكىن ئۇنىڭ شەكىل ھالىتى ئۆمۈچۈككە ئوخشىمايدۇ. چاياننىڭ پۈتۈن تېنى تولۇق قوراللانغان، تېنىنىڭ سىرتىنى خىتىن ماددىلىق ساۋۇت قاپلاپ تۇرىدۇ، بوغۇملارغا بۆلۈنمەيدىغان باش - كۆكرەك قىسمىدا كۆزىتىش رولىنى ئوينايدىغان ئاددىي كۆزى ۋە مۇرەككەپ كۆزى ھەم ئالتە جۈپ ھەرىكىتى چاققان پۇتلىرى بولىدۇ. بىرىنچى جۈپ ئامبۇرسىمان پۇتى قىسقۇچ پۇتى دەپ ئاتىلىدۇ، ئىككىنچى جۈپ غايەت زور قىسقۇچ پۇتى پۇت بۇرۇتچىسى دەپ ئاتىلىدۇ. ئىككى جۈپ قىسقۇچ پۇتىنى كۆتۈرگەندە كۈچلۈك تۆمۈر ئالىقانغا ئوخشايدۇ، ئۇ ئوۋلارنى تۇتىدىغان قورالىدۇر. قالغان تۆت جۈپ پۇتى يۈگۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان مېڭىش پۇتلىرىدۇر. چاياننىڭ قورساق قىسمى بىرقەدەر ئۇزۇن، بۆلەكلەرگە بۆلۈنۈشى روشەن، ئالدى قورساق قىسمى يەتتە بوغۇملۇق بولۇپ، بىرقەدەر كەڭ، كېيىنكى قورساق قىسمى بەش بوغۇملۇق، بىرقەدەر تار، ئاخىرقى ئۇچىدا بىر شارچە تەنچىسى بولۇپ، ئىچىدە زەھەر سۇيۇقلۇقى ساقلىنىدۇ، ئۆسۈندە بولۇپ چىققان قىسمى قۇيرۇق تىكىنىنى شەكىللەندۈرىدۇ، ئۇنى ئېگىز كۆتۈرسە خۇددى بىر قىلىچقا ئوخشايدۇ. چايان كۈندۈزى ئارام ئېلىپ كېچىسى ھەرىكەت قىلىدۇ، كېچىسى تولۇق قوراللىنىپ، ھەيۋە كۆرسىتىدۇ. ئوۋغا يولۇقسا ئاياغ بۇرۇتچىسى بىلەن دەرھال قىسىۋېلىپ، قۇيرۇقىدىكى تىكىنىنى سانجىپ، ئوۋنى زەھەرلەپ ئۆلتۈرىدۇ. ئۇ بىر جۈپ چوڭ قىسقۇچ پۇتى ۋە بىر قۇيرۇق تىكىنىگە تايىنىپ ئۆمۈچۈك ياكى ھاشارات قاتارلىقلارنى تۇتۇپ يەپ ھەيۋە كۆرسىتىدۇ. چاياننىڭ تۈرى كۆپ، مېكسىكا ۋە ھىندونېزىيە، ھىندىستان قاتارلىق جايلارغا تارقالغان زەھەرلىك چايان ئادەمنى چېقىپ ئۆلتۈرەلەيدۇ. چايان ئوۋغا نىسبەتەن ۋەھشىي بولۇپلا قالماستىن، بەلكى »جورا« سىغىمۇ ناھايىتى رەھىمسىزلىك قىلىدۇ. چېتىشىشتىن بۇرۇن چىشى، ئەركەك چايانلار پۇت بۇرۇتچىلىرىنى ئۆزئارا قىسىپ تۇرۇپ، مۈرىنى مۈرىگە تىرەپ بىرقانچە سائەت ئۇسسۇل ئوينىشىدۇ. ئەركەك چايان ئۇرۇقلاندۇرۇش رولىنى تاماملىغاندىن كېيىن چىشى چايان ۋەھشىيلىك ئەپت - بەشىرىسىنى ئاشكارىلاپ، ئەركەك چاياننى چىشلەپ ئۆلتۈرۈپ ئۆزىگە يەم قىلىدۇ. قىزىقارلىق يېرى، چايان بالىلىرىغا نىسبەتەن ھەسسىلەپ مېھرىبانلىق قىلىدۇ. چايان بالا تۇغۇپ كۆپىيىدۇ، تۇغۇلغان بالىسى دائىم ئانىسىنىڭ دۈمبىسىگە چىقىۋېلىپ بىمالال ياشايدۇ. ئانا چايان بالىلىرىنى ھاپاش قىلىۋېلىپ، تاكى بالا چايان يېتىلىپ مۇستەقىل ياشىغۇدەك بولغۇچە قوغداش مەسئۇلىيىتىنى بەجانىدىل ئورۇندايدۇ. چايان مۇھىم جۇڭيى دورا ماتېرىيالى بولۇپ، پۈتۈن تېنى دورا قىلىنىدۇ. تارتىشىشنى بوشاشتۇرۇش، ئاغرىق پەسەيتىش، زەھەر قايتۇرۇش قاتارلىق رولى بار. بىئولوگىيە سېرىقئېشەك دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئۆمۈچۈكلەر سىنىپىغا كىرىدۇ. بەدەن سىرتىنى يۇقىرى دەرىجىدە خىتىنلاشقان قاتتىق پوستى قاپلاپ تۇرىدۇ. باش كۆكرەك قىسمى قىسقا، باش كۆكرەك قالقىنى بار. ئامبۇر پۇتى ۋە پۇت بۇرۇتچىلىرىمۇ ئامبۇرغا ئوخشايدۇ. بىراق ئامبۇر پۇتى قىسقىراق، پۇت بۇرۇتچىلىرى كۈچلۈكرەك. قورساق قىسمى ئالدىنقى قورساق قىسمى ۋە كېيىنكى قورساق قىسمى دەپ بۆلۈنىدۇ؛ ئالدىنقى قورساق قىسمىدىكى يەتتە بوغۇم نىسبەتەن كەڭ ھەم ياپىلاق؛ كېيىنكى قورساق قىسمى ئېنچىكىرەك ھەم ئۇزۇن، يەتتە بوغۇم، ئالدىغا قاراپ ئىگىلەلەيدۇ، ئاخىرقى بوغۇمى ئىلمەك بولۇپ قۇيرۇق تىكەنچىسى (نەشتىرى) دېيىلىدۇ. قۇيرۇق تىكەنچىسىنىڭ ئىچىدە زەھەر بېزى بولۇپ، ئىنتايىن كۈچلۈك زەھەرلىك، ئادەملەرنى چېقىۋالسا بەزىدە ھاياتىغا خەۋپ يەتكۈزىدۇ. قۇيرۇق تىكەنچىسى سېرىق ئېشەكنىڭ دۈشمەندىن قوغدىنىدىغان ۋە ئوزۇق تۇتىدىغان ئورگىنى ھېسابلىنىدۇ. كىتابسىمان ئۆپكە تۆشۈكى ئالدىنقى قورساق قىسمىدىكى 3 ~ 6 - بوغۇملارنىڭ قورساق تەرىپىنىڭ ئىككى يېنىغا ھەر بوغۇمدا بىر جۈپتىن جايلاشقان. كۆپىيىش تۆشۈكى باش كۆكرەك قىسمىدىكى تۆتىنچى جۈپ رەسمىي پۇتىنىڭ تۈۋىنىڭ ئاستى تەرىپىگە ئېچىلغان، تۇخۇمى ئانا تېنىنىڭ ئىچىدە يېتىلگەچكە تۇخۇم تۆرەلمىلىك كۆپىيىشكە كىرىدۇ. قۇرغاق جاينى ياخشى كۆرىدۇ، كۈندۈزى تاش پارچىلىرى، دەرەخ قوۋزاقلىرى قاتارلىقلارنىڭ تېگىدە ياكى توپا ئۆرەكلىرىدە يوشۇرۇنۇپ، كېچىسى چىقىپ ئوزۇقلىنىدۇ. ئۇ گۆشخور ھايۋانلارغا تەۋە، ئاساسلىقى ھاشارات، ئۆمۈچۈك ۋە كۆپ پۇتلۇقلار سىنىپىدىكى ھايۋانلارنى يەيدۇ. ئۇ مەملىكىتىمىزنىڭ شەرقىي شىمال، شىمالىي جۇڭگو قاتارلىق جايلىرىنىڭ ھەممىسىگە تارقالغان. خېنەن قاتارلىق جايلاردا كۆپلەپ سۈنئىي بېقىلىدۇ. جۇڭيى تېبابەتچىلىكىدە قۇرۇتۇلغان قۇرت تېنى دورا قىلىنىپ <تولۇق چايان> دېيىلىدۇ. ئۇنىڭ خۇسۇسىيىتى مۆتىدىل، تەمى ئاچچىق، زەھەرلىك، شامالداشنى قايتۇرۇش، تارتىشىپ قېلىشنى تېنچلاندۇرۇش، ئاغرىق پەسەيتىش رولىغا ئىگە. قەدىمكى ئۇيغۇر تىلى سۆزلۈكلىرى (ئەقرەب) يۇلتۇز نامى. ئۇيغۇر تىلى ئۇنۋېرسال سۆزلۈكلەر ئىسىم زوئولوگىيە بوغۇم پۇتلۇق ھايۋان. تېنىنىڭ رەڭگى كۆپىنچە سېرىق بېغىررەڭ كېلىدۇ. قويرۇق تەرىپىدە زەھەرلىك ئىلمىكى بولۇپ، بۇنىڭ بىلەن مۇداپىئەلىنىدۇ ياكى ئۇزۇقلۇق تۇتىدۇ؛ تۇغۇپ كۆپىيىدۇ، ئۆمۈچۈك، ھاشاراتلار بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ؛ تېبابەتچىلىكتە دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.