阿拉伯帝国

دىن ā lā bó dì guó 伊 ئىسلام دىنى ئەرەب ئىمپېرىيىسى دۇنيا تارىخى ئەرەب ئىمپېرىيىسى غەربنىڭ تارىخ كىتابلىرىدا ساراسېن ئىمپېرىيىسى دەپ ئاتىلىدۇ. جۇڭگونىڭ قەدىمكى تارىخ كىتابلىرىدا <تارجىيىكلەر> دەپ ئاتالغان. ئەرەبلەر قۇرغان ئىسلام دىنىدىكى فېئوداللىق ھەربىي ئىمپېرىيە. ئىسلام دىنىنىڭ تۇنجى خەلىپىسى ئەبۇبەكرى ھۆكۈمرانلىق قىلغان دەۋردە ھەمدە سىرتقا كەڭ كۆلەمدە كېڭەيمىچىلىك قىلىشنى باشلىغان 100 نەچچە يىللىق ئۇرۇش ئارقىلىق Ⅷ ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا كەلگەندە، زېمىنى ئەرەب يېرىم ئارىلى، سۈرىيە، پەلەستىن، ئىراق، ئىران، ئوتتۇرا ئاسىيا، ئەرمېنىيە، مىسىر، شىمال ئافرىقاا ۋە ئىسپانىيە قاتارلىق جايلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. ئاسىيا، ئافرىقا ۋە ياۋروپادىن ئىبارەت ئۈچ قىتئەگە كېڭەيگەن بۈيۈك ئىمپېرىيە قۇرۇلغان. ئۇمەييە خاندانلىقى دەۋرى (661 - 750) دە دەمەشق پايتەخت قىلىنغان؛ ئابباس خاندالىقى دەۋرى (750 - 1258) دە پايتەختى باغدادقا يۆتكەلگەن. ئابباس خاندانلىقىنىڭ خەلىپلىرىدىن مەنسۇر (754 - 775 - يىللىرى تەختتە ئولتۇرغان)، ھارۇن (786 - 809- يىللىرى تەختتە ئولتۇرغان) مامۇن (813 - 833 - يىللىرى تەختتە ئولتۇرغان) ھۆكۈمرانلىقى دەۋرلىرىدە ئىمپېرىيە گۈللەنگەن. پايتەخت باغداد دۇنيا سودىسى ۋە مال ئالماشتۇرۇش مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان. مەملىكەت دائىرىسىدە مەدەنىيەت تەرەققىي قىلغان، ئەدەببيات، سەنئەت ۋە ئىلىم - پەن تەتقىقاتى قاتارلىق جەھەتلەردە زور مۇۋەپپەقىيەتلەر قولغا كەلتۈرۈلگەن، مەشھۇر ئالىملار ۋە ئىلىم - پەن ئەھلىلىرى مەيدانغا كەلگەن. Ⅷ ئەسىردىن باشلاپ كۆپلىگەن كلاسسىك ئەسەرلەرنىڭ تەرجىمىسى ئىشلىنىپ، شەرق بىلەن غەربنىڭ مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇشن ۋە دۇنيا مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن ھەسسە قوشقان. لېكىن فېئوداللىق مۇناسىۋەتلەرنىڭ تەرەققىياتى ۋە فېئوداللىق ئېكسپىلاتاتىسيىنىڭ كۈچىيىشىگە ئەگىشىپ، سىنىپىي زىدىديەت كۈنسايىن كەسكىنلىشىپ، دېھقانلار قوزغىلىڭى ئۈزلۈكسىز پارتلىغان؛ فېئوداللىق بۆلۈنمە ۋەزىيەت مەيدانغا كەلگەن، ئىسپانىيە، شىمالىي ئافرىقا، مىسىر، ئىران ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا قاتارلىق جايلاردا ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ بەزى مۇستەقىل ياكى يېرىم مۇستەقىل يەرلىك خانلىقلار بارلىققا كېلىپ، ئىمپېرىيە پارچىلىنىشقا يۈزلەنگەن. Ⅸ ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن كېيىن، ئابباس خاندانلىقى خەلىپىلىرىنىڭ ھوقۇق - كۈچى ئاجىزلاشقان، خەلىپلەر خالىغانچە ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ ۋە تىكلىنىپ، قۇرچاققا ئوخشاپ قالغان. Ⅹ ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا بۇئى خاندانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانلىرى باغدادقا بېسىپ كىرىپ، خەلىپىنى سىياسىي ھوقۇقلاردىن مەھرۇم قىلىپ، ئۇنىڭ دىنىي رەھبەرلىك ئورنىنىلا ساقلاپ قالغان. 1055-يىلى سالجۇق تۈركلىرى باغدادنى بېسىۋالغان. 1258-يىلى موڭغۇللار بېسىپ كىرىپ خەلىپىنى ئەمەلدىن قالدۇرغان، ئەرەب ئىمپېرىيىسى مۇنقەرز بولغان.