خاتىرە

ئاخباراتچىلىق 随笔 suí bǐ ئاخباراتچىلىق 札记 zhá jì ئاخباراتچىلىق 漫记 màn jì ئاخباراتچىلىق 杂记 zá jì ئاخباراتچىلىق 散记 sǎn jì

ئاياللار ئىسىملىرى 哈提热 hā tí rè پسىخولوگىيە 记忆 jì yì كىشى مېڭىسىنىڭ ئىلگىرى تەسىر قىلغان شەيئىلەر توغرىسىدىكى ئىنكاسى، ئەستە قالدۇرۇش، ئەستە ساقلاش، تونۇش ۋە يادىغا كېلىش (ئەسكە كېلىش) لەر خاتىرىنىڭ ئاساسىي جەريانلىرى. يەنى كىشىلەر ئۇچراشقان شەيئى ۋە ئىشلار ئەستە قالدۇرۇش ئارقىلىق، تەجرىبە تەرىقىسىدە كىشى مېڭىسىدە ساقلىنىپ قالىدۇ ھەمدە مەلۇم شارائىت ئاستىدا يەنە ئەسلىگە كېلىدۇ، مانا بۇ تونۇش (پەرق ئېتىش) ياكى يادىغا كېلىشتىن ئىبارەت. خاتىرىمۇ سەزگۈ - ئىدراك، تەپەككۇرلەرگە ئوخشاش پسىخىك ھادىسە، كىشىنىڭ ئوبيېكتىپ شەيئى توغرىسىدىكى بىر خىل ئىنكاس فورمىسى. لېكىن خاتىرە ئەلھام تەسىرس قىلغان شەيئىنىڭ يەنى سەزگەن، ئىدراك قىلغان، پىكىر يۈرگۈزگەن، ھېس قىلىنغان، ئىشلەپ كۆرۈلگەن شەيئىلەرنىڭ ئىنكاسى. خاتىرە بىر خىل مۇرەككەپرەك پسىخىك جەريان. ئۇ باشقا پسىخىك جەريانلارغا ئوخشىمىسىمۇ، لېكىن باشقا پسىخىك جەريانلاردىن بولۇپمۇ كىشىنىڭ ئەقلىي پائالىيىتىدىن ئايرىلمايدۇ. ئومۇمەن ئالغاندا، خاتىرە ۋاقىتلىق نېرۋا باغلىنىشىنىڭ شەكىللىنىش، مۇستەھكەملىنىش ۋە ئەسلىگە كېلىش جەريانى، يەنى مەلۇم نېرۋا ئىمپۇلىسى مەلۇم يول بىلەن چوڭ مېڭىگە كىرىپ، چوڭ مېڭىدىكى مۇناسىۋەتلىك نېۋرونلار ئارىسىدا تەكرارلىنىش ئارقىلىق شەكىللەنگەن ۋاقىتلىق نېرۋا باغلىنىشى، يەنى مۇستەھكەملەش ئارقىلىق چوڭ مېڭە پوستلىقىغا ئورناشقان ئىز. مانا بۇ ئەستە قالدۇرۇش، ئەستە ساقلاش جەريانىدۇر. مۇنداق ئىز ماس ھالدىكى غىدىقلاش ئارقىلىق قايتا جانلىنىشى مۇمكىن، مانا بۇ ئەسلەش ياكى يادىغا كەلتۈرۈش جەريانىدۇر. كىشىنىڭ خاتىرىسى ئىككى خىل سىگنال سىستېمىسىنىڭ ھەمكالىقىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. كىشىدىكى ۋاقىتلىق نېرۋا باغلىنىشى كونكرېت ئوبيېكتىنىڭ تەسىرىدە شەكىللىنىشىمۇ، سۆز تەسىرىدە شەكىللىنىشىمۇ مۇمكىن، ئىككىنچى سىگنال سىستېمىسى، بىر تەرەپتىن، كىشىنىڭ خاتىرە مەزمۇنىنى بېيىتسا، يەنە بىر تەرەپتىن، كىشىنىڭ خاتىرىسىنى مەقسەتلىك، پىلانلىق پائالىيەتكە خاتىرىسىنى مەقسەتلىك، پىلانلىق پائالىيەتكە ئايلاندۇرىدۇ. ئۇ كىشىنىڭ خاتىرىسىنى ماھىيەت جەھەتتىن ھايۋاننىڭكىدىن پەرقلەندۈرگەن. ھازىرقى تەتقىقات نەتىجىلىرىدىن مەلۇم بولۇشىچە، كىشىنىڭ خاتىرىسى مېڭىنىڭ تۈرلۈك ئورۇنلىرىدا سەۋىيىدە بارلىققا كېلىدىكەن. مېڭىنىڭ مەلۇم ئورنىنىڭ ئالاھىدە فونكىسىيىسى ئەمەس ئىكەن. لېكىن مېڭىنىڭ ئارىلىق سىستېمىسى بولۇپمۇ مېڭىنىڭ چېكە بۆلۈكى ۋە سەقەنقۇر قىسمىنىڭ خاتىرە بىلەن مۇناسىۋىتى ناھايىتى يېقىن. خاتىرىنىڭ مېخانىزمى توغرىسىدا پەنە ئالىملىرى بىر پۈتۈنلۈك سەۋىيسى، ھۈجەيرە سەۋىيسى ۋە مولېكۇلا سەۋىيسى بويىچە كەڭ تۈردە تەتقىقات ئېلىپ بارماقتا ھەمدە نۇرغۇنلىغان قىياسلىرىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. زامانىۋى پەن - تېخنىكا، بولۇپمۇ ئىنفورماتىكا (ئۇچۇر نەزەرىيسى)، كىبېرنېتكا (تىزگىنلەش نەزەرىيىسى) نىڭ بارلىققا كېلىپ، تەرەققىي قىلىشى ئارقىسىدا، كىشىلەر خاتىرىنى ئىنفورماتسىيە (ئۇچۇر) نى پىششىقلاپ ئىشلەش پرىنسىپى بويىچە چۈشەندۇرۇپ ۋە تەتقىق قىلىپ، ئۇنى مېڭىگە توپلانغان ئۇچۇرلار يىغىندىسى دەپ ھېسابلىماقتا. خاتىرە جەريانى ئۇچۇرلارنىڭ (ئىنفورماتسىيىلەرنىڭ) كىرىش، پىششىقلاپ ئىشلىنىش ۋە رەتلىنىش، ساقلىنىش ھەم كېرەك ۋاقتىدا چىقىرىپ ئېلىنىش جەريانى دەپ قارالماقتا. خاتىرە مەزمۇنىغا قاراپ، ئوبرازلىق خاتىرە، لوگىكىلىق خاتىرە، كەيپىيات خاتىرىسى، ھەرىكەت خاتىرىسى قاتارلىقلارغا بۆلۈنىدۇ. خاتىرە خاتىرە جەريانىنىڭ ئۇچۇر كىرىپ ئېلىنغىچە بولغان ۋاقىت ئارىلىقى، ئۇچۇرلارنىڭ رەتلىنىش ئۇسۇلىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا قاراپ، ئەڭ قىسقا ۋاقىتلىق خاتىرە (سەزگۈ خاتىرىسىمۇ دېيىلىدۇ)، قىسقا ۋاقىتلىق خاتىرە، ئۇزاق ۋاقىتلىق خاتىرىلەرگە بۆلۈنىدۇ، بەزىلەر بۇنى خاتىرىنىڭ ئۈچ باسقۇچى ياكى ئۈچ خىل خاتىرە ستستېمىسى دەپ ھېسابلايدۇ. خاتىرىنىڭ ئىنسانلار تۇرمۇشىدىكى ئەھمىيىتى ناھايىتى زور. خاتىرە كىشىلەرنىڭ بىلىم، تەجرىبىلەرنى توپلاش، يۇقىرى دەرىجىلىك بىلىش پائالىيىتىنى ئېلىپ بېرىش ۋە ئىندىۋىدۇئال پسىخىك ئالاھىدىلىكىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشىنىڭ زۆرۈر شەرتى، خاتىرە بولمىسا، كىشىلەر ئەقلىي پائالىيەتلەر بىلەن شۇغۇللىنالمىغان بولاتتى.