ماكىدۇنىيىنىڭ ياش لەشكەر بېشى

بەش مىڭ يىل ماكىدۇنىيە پادىشاھى پىلپپوس Ⅱ تېخى كۆندۈدۈرۈلمىگەن بىر شاش ئات سېتىۋېلىپ، شەھەر سىرتىدىكى مەيداندا ئۇنى كۆرۈپ باقماقچى بولۇپتۇ. ھاۋا ئوچۇق بىر كۈنى نۇرغۇن مۇلازىملارنىڭ ھەمراھلىقىدا، پادىشاھ ئات كۆندۈرۈش مەيدانىغا كېلىپتۇ. پادىشاھ سەھنىدە تۇرۇپ، پارقىراپ تۇرغان بىر شەمشەرنى قېنىدىن چىقىرىپ: _ بۇ ئاتنى كىم ئەڭ ئاۋال كۆندۈرەلىسە، بۇ شەمشەرنى شۇنىڭغا بېرىمەن! _ دەپتۇ. _ مەن! مەن! _ 10 نەچچە چەۋەنداز تەڭلا ئوتتۇرىغا سەكرەپ چۈشۈپتۇ. پادىشاھ سەن ئاۋال سىناپ باق دەپ ياساۋۇللار باشلىقىنىڭ ئىسمىنى ئاتاپتۇ. ياساۋۇللار باشلىقى تىزگىنىنى چىڭ تۇتۇپ، سەكرەپ ئاتقا مىنىپتۇ. شۇ ئەسنادا ئات بىر كىشنەپتۇ _ دە، بىرلا موڭكۈپ ياساۋۇللار باشلىقىنى يەرگە ئېتىۋېتىپتۇ. پۈتۈن مەنداندىن كۈلكە كۆتىرىلىپتۇ. ئارقىدىنلا يەنە بىر چەۋەنداز مەيدانغا چۈشۈپتۇ. بىراق ئۇ تېخىمۇ قاتتىق يىقىلىپتۇ. مۇنەۋۋەر چەۋەندازلارنىڭ ھەممىسى كارغا كەلمەپتۇ. پادىشاھ شەمشەرنى قىنىغا تىقىپ: _ ئاتنى ئېلىپ كېتىڭلار! _ دەپتۇ مەيۇس ھالدا. _ دادا، تاقەت قىلىڭ... _ دەپتۇ تۇيۇقسىزلا پادىشاھنىڭ 12 ياشلىق ئوغلى ئالېكساندىر دادىسىنىڭ يېنىغا يۈگۈرۈپ كېلىپ، _ بۇ بەك بەلەن ئات ئىكەن، بۇلار توخو يۈرەك بولغاچقا، بۇ ئاتنى كۆندۈرەلمىدى! _ سەن كۆندۈرەلەمسەن؟ نېمىشقا كىچىك تۇرۇپ چوڭلانى مەسخىرە قىلىسەن؟ ئىجازەت بەرسىڭىز، مەن چوقۇم كۆرندۈرەلەيمەن! مەيداندىكىلەرنىڭ ھەممىسى كۈلۈپتۇ. كۈتۈلمىگەن يەردىن پادىشاھ ماقۇل بولۇپتۇ. ئالېكىساندىر باتۇرلۇق بىلەن ئارغىماقنىڭ يېنىغا كېلىپ، ئاتنىڭ تىزگىنىنى قولىغا ئېلىپ، ئاتنىڭ بېشنى كۈن تەرەپكە قارىتىپتۇ. چۈنكى باياتىن، ئۇ ئاتىنىڭ ئۆز سايىسىدىن ئۈركىگىنىگە دىققەت قىغان ئىكەن. ئاندىن كېيىن ئۇ ئاتنى سىلاپتۇ ۋە ئاستا ئۇرۇپ قويۇپتۇ. ھايت _ ھۇيت دېگۈچە ئۇ بىرلا سەكرەپ ئاتقا مىنىپتۇ. ئات شۇ زامان ئىككى پۇتلاپ بولۇپ تىك تۇرۇپ چۆرۈلۇشكە باشلاپتۇ. بىراق ئات ھارقانچە تېپچەكلىسىمۇ، ئۇ قېقىپ قويغاندەك مەزمۇت ئولتۇرۇپتۇ. تۇيۇقسىزلا ئارغىماق قويۇندەك چېپىپ، ھايت _ ھۇيت دېگۈچە كۆزدىن غايىپ بولۇپتۇ. پادىشاھ ھەم مەيداندىكىلەر ھەي، چاتاق بولدى، دەپ بەك ئەنسىرەپتۇ. بىر ھازادىن كېيىن، قارىغۇدەك بولسا، ئالېكساندىر چىپ _ چىپ تەرگە چۆمگەن ئارغىماقنى چاپتۇرۇپ كېلىۋاتقۇدەك، ئۇ ئاتنىڭ تىزگىنىنى تارتقان ھالدا، بىمالال ئولتۇرغۇدەك، بۇ شاش ئاتمۇ يوۋاشلىق بىلەن ئۇنىڭ باشقۇرۇشىغا ئىتائەت قىلىۋاتقۇدەك. مەيداندىكىلەر بۇ ھالنى كۆرۈپ ھاڭ _ تاڭ بولۇشۇپتۇ. شۇنىڭدىن ئېتىۋارەن پىلپپوس Ⅱ ئالېكساندىرغا تېخىمۇ ئامراق بولۇپ كېتىپتۇ ۋە ئۇنى تەربىيىلەشكە يۇناننىڭ مەشھۇر ئالىمى ۋە پەيلاسوپى ئارىستوتېلى ئالاھىدە تەكلىپ قىلىپ كېلىپتۇ. ئارىستوتىل ئوقۇغۇچىسىنى يۇناننىڭ مەدىنىيىتىنى سۆيىدىغان ۋە ھۆرمەتلەيدىغان قىلىپ تەربىيىلەشكە تىرىشىپتۇ. ئالېكساندىر ئۇلۇغ گومېرنىڭ داستانلىرىنى ئەڭ ياخشى كۆرىدىكەن. ئۇنىڭ پۈتۈن ئەس - يادى بىلەن داستاندىكى قەھرىمان ئاخېللېسنى ئۈلگە قىلىپ، ماكېدۇنىيە ئۈچۈن ئۇلۇغ خىزمەتلەرنى كۆرسىتىشنى ئويلاپتۇ. مىلادىدىن ئىلگىرى 338 - يىل 8 - ئايدا، پادىشاھ پىلپپوس Ⅱ پۈتۈن يۇناننى ئۆز ئىلكىگە ئېلىش قارارىغا كېلىپتۇ. مۇشۇ مەقسەت بىلەن ئۇ بىر خىل يېڭى سەپ تۇزۇش ئۇسۇلىنى («ماكىدۇنىيچە تۆت چاسا سەپ» ئۇسۇلىنى) تېپىپ چىقىپتۇ. جەڭگە ئاتلىنىش ئالدىدا، پىلپپوس Ⅱ ئالېكىساندىرغا مۇنداق دەپتۇ: _ مەن قېرىپ قالدىم، ئەمدى كۆپ ئۇرۇشقا قاتنىشالمايمەن! ئىشلىرىغا ۋارىسلىق قىلىش ئۈچۈن يېڭى سەپ تۈزۈش ئۇسۇلىنى ئوبدان مەشىق قىلىپ ئۆگىنىۋال. _ دادا، نېمە ئۈچۈن ماڭا ئازراق ئۆتۈنۈپ بەرمەيسىز؟ _ دەپ سوراپتۇ ئالېكىساندىر. _ بۇ نېمە دېگىنىڭ؟ _ بۇ قېتىم ئافىناغا ھۇجۇم قىلسىز، كەلگۈسىدە يەنە پېرىسىيىگە، ھىندىستانغا ھۇجۇم قىلىسىڭىز... ھەممە ئۇرۇشنى سىر قىلىپ بولسىڭىز، ماڭا قايسى ئۇرۇش قالىدۇ؟ _ يارايسەن! _ دەپ كۈلۈپتۇ پىلپپوس Ⅱ ، _ ياخشى گەپ، بۇ قېتىم مەن بىلەن بىرگە بار! شۇ چاغدا ئەمدى 18 ياشقا كىرگەن ئالېكىساندىر ماكسدۇنىيە قوشۇنلىرىنىڭ مۇئاۋىن لەشكەر بېشى قىلىپ تەيىنلىنىپتۇ. ماكىدۇنيە قوشۇنلىرى يۇناننىڭ ئوتتۇرا قىسمىدىكى كارونىيە شەھىرىنىڭ يېنىغا كەلگەندە، يۇنان قەلئەلىرىنىڭ بىرلەشمە قوشۇنىغا دۇچكېلىپتۇ. شۇ جايدا ئىككى تەرەپ ھەل قىلىغۇچ جەڭ قىلىپتۇ. ماكىدۇنىيە قۇشۇنىلىرى تاڭ ئېتىشتىن بۇرۇن تۆت چاسا سەپ تۈزۈپتۇ. لەشكەرلەر ئۇزۇنلۇغى 16 رەت كېلىدىغان ئۇزۇن سەپ بولۇپ، ھەر بىر لەشكەر پۈتۈن بەدىنىنى ياپىدىغان قالقان ۋە ئۇزۇنلۇغى بەش مېتىر كېلىدىغان نەيزە بىلەن قوراللىنىپتۇ. ئارقا رەتتىكى لەشكەرلەر نەيزىلىرىنى ئالدى رەتتىكى لەشكەرلەرنىڭ مۈرۈسىگە قويۇپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئالدى رەتتىكى نەچچە رەت لەشكەرلەر ئالدىغا چىقىپ تۇرغان نەيزىلەر بىلەن قوغدىلىپتۇ. پۈتكۈل تۆت چاسا سەپ بىر گەۋدە بولۇپ ھەركەت قىلىپتۇ. تۆت چاسا سەپ ئوڭ قاناتقا، ئالېكساندىر سول قاناتقا قوماندانىلىق قىلىپتۇ. ھەل قىلغۇچ جەڭدە ئىككى تەرەپ ئۇزاق تىركەشسىمۇ كىم يېڭىپ، كىم يېڭىلىدىغانلىقى تايىن تاپماپتۇ، لېكىن ئالۋكساندىر ھەممىدىن بۇرۇن غەلىبە قازىنىپتۇ. ئۇ قوماندانلىق قىلىغان سول قانات قوشۇن ئەينى زاماندا ئالەمدە تەڭدىشى يوق دەپ ئاتالغان تېبېسلىقلارنىڭ «مۇقەددەس قوشۇن» لىرىغا ئەجەللىك زەربە بېرىپتۇ. بۇنىڭ ئەكسىچە، ئۇنىڭ دادىسى پىلپپوس Ⅱ تەرەپ مەغلۇبىيەتكە ئۇچراپتۇ. بىرلەشمە قوشۇن ماكىسدۇنىيە قوشۇنلىرىنىڭ سەپلىرىنى بۆسۈپ ئۆتۈپ، ئۇنى قىستاپ بېرىپتۇ. لېكىن بىرلەشمە قوشۇن غەلىبىدىن ئىسەنكىرەپ كېتىپتۇ ۋە قوشۇن قوماندانى: _ كەينىمدىن يۈرۈڭلار، ماكىدۇنىيە قوشۇنلىرىنى قوغلاپ چىقىرايلى! - دەپ ۋارقىراپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ئاتاكىغا ئۆتۈپ ئۆز قوشۇنىنى چېچىۋېتىپتۇ. ئىگىز دوڭدە بۇ ئۇرۇشنى كۆرۈپ تۇرغان ئالېكىساندىر كەسكىن ھالدا: _ ئۇلار غەلىبە قىلالمايدۇ! _ دەپتۇ. ئۇ دادىسىغا ياردەملىشىپ سەپنى ئوڭلاپ، بىرلەشمە قوشۇنغا ئېتىلىپتۇ. نەتىجىدە بىرلەشمە قوشۇن مەغلۇپ بولۇپ، پىلپپوس Ⅱ ئومۇمى يۈزلۈك غەلىبىگە ئېرىشىپتۇ. بۇ جەڭ يۇنانلىقلارنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەپتۇ. 2 - يىلى، پىلپپوس Ⅱ كودىنىس دېگەن كەنتتە پۈتۈن يۇنان يېغىنى چاقىرىپ ئۆزىنى پۈتۈن يۇناننىڭ ئالىي لەشكەر بېشى دەپ جاكارلاپتۇ، شۇنىڭ بىلەن ماكىدۇنىيىنىڭ يۇنان قەلئەلىرى ئىچىدىكى رەھبەرلىك ئورنى تىكلىنىپتۇ. مىلادىدىن ئىلگىرى 336 - يىلى، پىلپپوس Ⅱ قىزنىڭ توي مەرىكىسىگە قاتنىشىۋاتقاندا سۈيقەست بىلەن ئۆلتۈرۈلۈپتۇ. ئالېكىساندىر پادىشاھلىق ئورنىغا ۋارىسلىق قىلىپتۇ. بۇ چاغدا، ئۇ ئاران 20 ياشقا كىرگەن ئىكەن. بىر كۈنى، ئالېكىساندىر ئەمدىلا ئافىنادىن كەلگەن پەۋقۇلئاددە ئەلچىنى قوبۇل قىلىپ، دادىسى ئۆلگەندىن كېيىن ئۇ يەردە قانداق ئىنكاسلارنىڭ بارلىقىنى سوراپتۇ. پەۋقۇلئاددە ئەلچى دۇدۇقلاپ ئېيتىشقا جۇرئەت قىلىماپتۇ. _ راست گەپ قىلمايدىغان بولساڭ بېشىڭدىن ئاگاھ بول! _ دەپ ۋاقىراپتۇ ئالېكىساندىر شەمشەرنى قېنىدىن چىقىرىپ، _ راست گەپ قىلساڭ، چوڭ تارتۇقلايمەن! خوپ،_ دەپتۇ پەۋقۇلئاددە ئەلچى تىتىرەپ تۇرۇپ، _ ئافىنالىقلار پادىشاھنىڭ ئۆلگەنلىكىنى ئاڭلاپ، خوپ بولدى دېيىشتى. دېموستېنېس ھېيىتلىق كىيىملىرىنى كىيىپ، بېشىغا گۈلتاج كىيىپ، ئافىنادا ئېچىلغان يىغىندا، بۇ «خوش خەۋەرنى» نى تەبرىكلەپ سۆزلىدى. ئۇ ھەتتا ئالىلىرىنى «كىچىك بالا» دەپ ھاقارەت قىلدى... _ ھا، ھا، ھا _ ئالېكساندىر قاقاقلاپ كۈلۈپتۇ. _ مەن چوڭ بولۇپ قالدىم. مېنىڭ قوشۇنلىرىم شەھەر تۈۋىگە بارغاندا، ئۇلار مېنىڭ كارامىتىمنى كۆرىدۇ! _ دەپتۇ _ دە، شەمشەرنى قىنىدىن چىقىرىپ ۋاقىراپتۇ، - قېنى، سەرپەرگە تەييارلىنىڭلار! ئۇزاق قالماي، ئالېكساندىرنىڭ قوشۇنلىرى ھىچكىمگە تۇيدۇرماي تېبېس شەھىرىنىڭ يېنىغا كېلىپتۇ. بۇ چاغدا، تېبېس ماكدۇنىيىگە ئاشكارا قارشى تۇرۇش يۈزىسىدىن قوزغىلاڭ كۆتىرىشكە باشلىغان ئىكەن. ئالېكىساندىر تېبېس شەھىرىنى مۇھاسىرە قىلىپ بولغاندىن كېيىن، ئۇلارنىڭ دەرھال قوزغىلاڭچىلارنىڭ داھىسىنى تاپشۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلىپتۇ. تېبېسلىقلار بۇ تەلەپنى رەت قىلىپتۇ ھەمدە يۇنان ئالىمى ئارىستوتېلنىڭ تەربىيىسىنى ئالغان ئالېكىساندىرنىڭ يۇناننىڭ بۇ ئەڭ قەىدمىي شەرەپلىك شەھىرىنى ۋەيران قىلىۋەتمەسلىكىنى ئۈمىد قىلىپتۇ. بىراق، ئالېكىساندىر تېبېس شەھىرىنى يەنىلا خارابىغا ئايلاندۇرۇپتۇ، پۈتۈن شەھەر ئاھالىسىنى قۇل قىلىپ سېتىپتۇ. بىرر تارىخىي ئاسارە _ ئەتىقە ياكى بىرەر مەشھۇر ئالىمغىمۇ رەھىم قىلماپتۇ. ئافىنانىڭ تەسلىم بولۇش تەرەپدارلىرىنىڭ كاتتىۋېشى ئېسچېنى ئەلچىلەر ئۆمكىنى باشلاپ ئالېكىساندىر بىلەن كۆرۈشۈپ، ئۇنىڭ كەچۈرۈم قىلىشىنى ۋە بىر قوشۇق قېنىدىن كېچىشىنى تەلەپ قىلغاندا، ئالېكىساندىر ئۇنىڭ بېشىنى سىلاپ كۈلۈپ قويۇپ سۆزلەپتۇ: _ سىلەر مېنى «كىچىك بالا» دەپسىلەرغۇ؟ _ يەنە نېمە ئۈچۈن مېنى ئىزلەپ كەلدىڭلار؟ _ ئۇنداق ئەمەس، ئۇنداق دېيىشكە بېشىمىز نەچچە، بۇ دېموستېنىېسنىڭ جوپلۇپ قىلغان سۆلىرى، _ دەپتۇ ئېسچېنى بېشىنى سېلىپ تۇرۇپ، _ پۈتۈن ئافىنا شەھىرىمىز ئالىلىرىنىڭ يېتىپ كېلىشىنى قارشى ئالىدۇ... _ مېنى قارشى ئالىدىغان بولساڭلار ياخشى گەپ، _ دەپتۇ پىسەنت قىلماي ئالېكىساندىر، _ مۇندق بولسۇن، دادامنىڭ ئۇسۇلى بويىچە كورىنسىتا يېڭىۋاشتىن پۈتۈن يۇنان يىغىنىنى چاقىرايلى! بىر ئايدىن كېيىن، كورىنس يىغىنى يەنە چاقىرىلىپتۇ. يۇناننىڭ ھەرقايسى قەلئەلىرىدىن كەلگەنلەر ئالېكىساندىر پادىشاھ بىلەن كۆرۈشۈپتۇ. ئالېكىساندىر ئۆزىنى يۇنان _ ماكىدۇنىيە بىرلەشمە قوشۇنىنىڭ ئالى لەشكەر بېشى دەپ جاكالاپتۇ. شۇنىڭدىن تارتىپ ئالېكىساندىرنىڭ تاجاۋۇزچىلىق قارانىيىتى بارغانسېرى ئەدەپ كېتىپتۇ. مىلادىدىن ئىلگىرى 334 - يىلى ئەتىيازدا، ئالېكىساندىر ئۆزى 35 مىڭ لەشكەر ۋە 160 ئۇرۇش كېمىسىنى باشلاپ، شەرقتىكى پېرىسيىگە يۈرۈش قىلىشنى باشلاپتۇ. ئۇ سەپەرگە ئاتلىنىشتىن ئىلگىرى بارلىق يەر _ مۈلۈكنى، كىرىمنى، قۇللىرىنى ۋە چارۋىلىرىنى باشقىلارغا بۆلۈپ بېرىپتۇ. _ ئالىلىرى، ئۆزلىرى بارلىق مال _ مۈلۈكلىرىنى بۆلۈپ بېرىۋەتتىلە، ئۆزلىرىگە نېمە قالىدۇ؟ _ دەپ سوراپتۇ چۇشەنمىگەن بىر سەركەردە. _ ئۈمىد! _ دەپتۇ ئالېكىساندىر، _ ئۆزەمگە ئۈمىتنى قالدۇردۇم، ئۇ ماڭا پۇتمەس _ تۈگمەس بايلىق ئاتا قىلىدۇ! سەركەردىلەر بۇ ياش پادىشاھنىڭ ئىرادىسىدىن تەسىرلىنىتۇ. ئۇلارمۇ ئارقا - ئارقىدىن شۇنداق قىلىپتۇ، شەرققە بېرىپ تېخىمۇ كۆپ بايلىق تېپىشقا تەييارلىنىپتۇ. سەپەر ئۈستىدە، يىراققا يۈرۈش قىلغۇچى قوشۇن كىچىك ئاسىيادىكى بىر قەدىمىي شەھەرنى ئىشغال قىلىپتۇ. بىرسى ئالېكىساندىرنىڭ رىۋايەتتىكى خاننىڭ ئۇرۇش ھارۋىسىنى ئېكىسكۇرسىيە قىلىقا تەكلىپ قىلىپتۇ. بۇ ھارۋىدا ھارۋىنىڭ شوتىسىغا ئات قۇشۇشتا ئىشلىتىدىغان بىر تاسما بولۇپ، غەلىتە تۈگۈن قىلىپ چېكىپ قويۇلغان ئىكەن. ئېيتىلىشلارغا قارىغاندا، پادىشاھ، بۇ تۈگۈننى كىم يېشەلىسە، شۇ چوقۇم پۈتۈن ئاسىيانى ئىشغال قىلالايدۇ، دەپ بىشارەت قىلغان ئىكەن. ئالېكىساندىر تۈگۈننى يېشىپ باقماقچى بولۇپ يېشەلمەپتۇ. بىراق ئۇ ھىچ پىسەنت قىلماي، دادىسى بەرگەن ھېلىقى شەمشەرنى ئېلىپ تۈگۈننى كېسىپ ئىككى پارچە قىلىۋېتىپتۇ _ دە، شەمشەرنى ئوينىتىپ ۋاقىراپتۇ: _تۈگۈن بىلەن چاتىقىمىز نېمە، ئاسىيا شەمشىرىم ئالدىدا تىز پۈكسۈن!