چاكاندا

شىنجاڭنىڭ ئۆسۈملۈكلىرى بۇ چاكاندا ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق تىك ئۆسىدىغان، چاكاندىغا ئۇرۇقداش كىچىك چاتقال بولۇپ، ئېگىزلىكى 30 ~ 80 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ يىلتىزى توم ۋە قاتتىق بولىدۇ، كونىرىغان غولى ياغاچقا ئايلانغان بولۇپ، توم، تىك ئۆسىدۇ، رەڭگى كۈل رەڭ قوڭۇر، ياش غولى چاتاقلاپ ئۆسكەن بولۇپ، رەڭگى كۈل رەڭ يېشىل، بوغۇم ئارىلىقى ئىنچىكە ۋە قىسقا، قۇرۇغاندا سۇندۇرسا ئوتتۇرىسىدىن سارغۇچ جىگەررەڭ ئۇنسىمان ماددا چىقىدۇ، ئۇنىڭ ئېغىزنى قورۇيدىغان تەمى بولىدۇ؛ يوپۇرمىقى يىگىلەپ تەڭگىسىمان يوپۇرماققا ئايلانغان. گۈلى تاق جىنىسلىق بولۇپ، ئانىلىق گۈل رېتى كۆپىنچە بوغۇمدا جۈپ بولۇپ ئۆسىدۇ، شىرنىلىك مېۋىسى قىزىل ۋە ئەتلىك بولىدۇ. دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يېشىل شېخى ۋە يىلتىزى ئىشلىتىلىدۇ. بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يېشىل شېخىنى كەچ كۈزدە كېسىۋېلىپ، ئۇششاق كېسىپ ئاپتاپتا قۇرتۇپ ياكى ھەسەل بىلەن قورۇپ، يىلتىزىنى خالىغان ۋاقىتتا كولىۋېلىپ، نېپىز توغراپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى پەس تاغ باغرىلىرى ۋە دەريا ۋادىلىرىدا ئۆسىدۇ. بىرىنچى دەرىجىدە قۇرۇق سوغۇق. يۆتەل توختىتىش، دەم سىقىشنى بېسىش، توسالغۇلارنى ئېچىش، ئىچ سۈرۈشنى توختىتىش، ئىچكى ئەزالارنى كۈچلەندۈرۈش، ئاغرىق توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. ئەھۋالغا قاراپ چاكاندا 2 ~ 12 گرام، چاكاندا يىلتىزى 4 ~ 12 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ. چاكاندا، ئۆرۈك مېغىزى، چۈچۈكبۇيىنىڭ ھەر بىرىدىن سەككىز گرامدىن ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، سوغۇقتىن بولغان زۇكامغا مەنپەئەت قىلىدۇ. سەككىز گرام چاكاندىنى 12 گرام ئۆرۈك مېغىزى، 35 گرام خام گەج (ئاۋۋال قاينىتىلغان)، سەككىز گرام چۈچۈكبۇيا بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، ئۆپكە ياللۇغىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. چاكاندىدىن سەككىز گرام، چاچراتقۇدىن 21 گرام، ئاق چۇغلۇقتىن 10 گرام، چۈچۈكبۇيىدىن سەككىز گرام ئېلىپ سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، رېماتىزملىق بوغۇم ئاغرىقىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. ئالتە گرام خام چاكاندىنى 15 گرام ئۈجمە يىلتىزىنىڭ ئاق پوستى، 25 گرام ياڭاق مېغىزى، 12 گرام قارا ئەندىزنىڭ يەر ئۈستى قىسمى، 20 ~ 25 گرام خام ئەگرىسۇنا، تۆت گرام چۈچۈكبۇيا ئېلىپ سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، زىققىگە مەنپەئەت قىلىدۇ. سەككىز گرام چاكاندا يىلتىزىنى 20 گرام پۈچەك بۇغداي بىلەن سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، ئۆزلۈكىدىن تەرلەش ۋە ئوغرى تەرگە مەنپەئەت قىلىدۇ. چاكاندا يىلتىزىدىن 5.3 گرام، ئۈجمە يىلتىزىنىڭ ئاق پوستىدىن 12 گرام، خام چۈچۈكبۇيىدىن 10 گرام، توخۇ تۇخۇمى بىر تال، تۇخۇمنى يۇقىرىدىكى ئۈچ خىل دورا بىلەن 20 مىنۇت قاينىتىپ پىشۇرغاندىن كېيىن، تۇخۇمنىڭ شاكىلى ئېلىۋېتىلىپ ئىستېمال قىلىپ بەرسە (دورا سۈيى ئىچىلمەيدۇ)، كانايچە زىققىسىگە مەنپەئەت قىلىدۇ. بىئولوگىيە چاكاندا ئائىلىسىگە كىرىدۇ. ئۇ بىر خىل كىچىك چاتقال بولۇپ، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈكلەرگە ئوخشاش ياغاچ غولى قىسقا ياكى يەر باغىرلايدۇ، كىچىك شېخى تۈز ياكى ئازراق ئەگرى بولىدۇ، يۈزىدىكى ئىنچىكە كۆندىلەڭ سىزىقلار ئېنىق بولمايدۇ. يوپۇرمىقى رۇدىمېنتلىشىپ پەردىگە ئايلىنىپ، بوغۇم ئۈستىدە ئۆسىدۇ، تۆۋەن قىسمى قوشۇلۇپ غىلاپسىمان ھالەتكە كېلىدۇ، ئۇچى ئىككىگە يېرىلىدۇ. ئاتىلىق، ئانىلىقى ئايرىم تۈپتە ئۆسىدۇ، ئاتىلىق شارچە گۈلى تۇخۇم ياكى ئېللىپىس شەكىللىك بولۇپ، توپلىشىپ باشاقسىمان ھالەتتە ئۆسىدۇ، ئومۇمىي گۈل سېپى بولىدۇ؛ ئورىغۇچى يوپۇرمىقى تۆت جۈپ، ئاتىلىقى 7 - 8 دانە، ئاتىلىق يىپى بىرلەشكەن بولىدۇ. ئانىلىق شارچە گۈلى يالغۇز ئۆسىدۇ، تۇخۇم شەكىللىك ئورىغۇچى يوپۇرمىقى تۆت جۈپ بولۇپ تۆۋەنكى ئۈچ جۈپى بىرلەشكەن بولىدۇ؛ ئانىلىق گۈلى ئىككى بولۇپ ھەر بىر ئانىلىق گۈلىدە ئۇچىدىن ئېغىز ئېچىلىدىغان خالتىسىمان يالغان گۈل يېپىنچىسى بولۇپ، تۆرەلمە تۈگۈنىنى ئوراپ تۇرىدۇ؛ تۆرەلمە تۈگۈنىنىڭ تۈگۈن يېپىنچىسى بىر قەۋەت بولىدۇ، ئۇنىڭ ئۇچى قوشۇلۇپ تۈگۈن يېپىنچا نەيچىسىنى ھاسىل قىلىدۇ، تۈگۈن يېپىنچا نەيچىسى يالغان گۈل يېپىنچىسىنىڭ سىرتىغا چىقىپ تۇرىدۇ. ئانىلىق شارچە گۈلى پىشقاندىن كېيىن ئورىغۇچى يوپۇرمىقى گۆشلىشىپ قىزىلغا ئۆزگىرىدۇ. ئېللىپىسسىمان تۇخۇم شەكىللىك بولىدۇ؛ ئۇرۇقى ئىككى تال بولۇپ ئورىغۇچى يوپۇرماققا ئورىلىپ تۇرىدۇ. ئۈچ بۇلۇڭسىمان، تۇخۇم شەكىللىك كېلىدۇ. لياۋنىڭ، جىلىن، ئىچكى موڭغۇل، خېبىي، شەنشى، خېنەننىڭ غەربىي شىمال قىسمى ۋە جياڭشى ئۆلكىسىگە تارقىلىدۇ. ماسلىشىشچانلىقى كۈچلۈك بولۇپ، ساپ تۈركۈمنى ھاسىل قىلىدۇ. چاكاندا دورىلىق ئۆسۈملۈك بولۇپ تەركىبىدە بىئولوگىيىلىك ئىشقارلار مول بولىدۇ، بۇ جەھەتتە كازورىدىن دەرىخىدىنلا كېيىن تۇرىدۇ، پىششىقلاپ ئىشلەش ئاسان، ئۇ دۆلىتىمىزنىڭ ئېفېدرىن ئايرىۋالىدىغان ئاساسلىق ئۆسۈملۈكى. ئۇ ئاساسەن ئاغرىق ۋە يۆتەل توختىتىشقا ئىشلىتىلىدۇ. ئۇيغۇر تىلى ئۇنۋېرسال سۆزلۈكلەر ئىسىم پارىسچە بوتانىكا چاكاندا ئائىلىسىدىكى دائىم يېشىل تۇرىدىغان ئۇششاق چاتقال. غولى ئېفېدرىن ئېلىشنىڭ خام ئەشياسى ھېسابلىنىدۇ. چاكاندىنىڭ شىنجاڭدا توققۇز خىل تۈرى بار، ھەممىسى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.