ئاپاق خوجا مازىرى

ئورنى قەشقەردە بولۇپ، ئاپاق خوجا جەمەتىدىكىلەر مۇشۇ يەرگە دەپنە قىلىنغانلىقتىن شۇنداق دەپ ئاتالغان. مازار ئىچىدە 68 قەبرە بولۇپ، ھەممىسىگە رەڭلىك ساپال چاپلانغان. بۇ يەر ئەسلىي ئاپاق خوجىنىڭ دادىسى مۇھەممەد يۈسۈفنىڭ مۇرىدى سېمىز يامەت سوپىنىڭ باغچىسى بولۇپ، يۈسۈف ئاپاق خوجا ۋە ئۇنىڭ ئۇرۇق _ تۇغقانلىرى مۇشۇ يەرگە دەپنە قىلىنغان. ياقۇببەگ ھۆكۈمرانلىق قىلغان دەۋردە ( 1867 _ 1877 ) چوڭ گۈمبەز ياسالغان. گۈمبەزنىڭ تۈز يۈزىنىڭ كەڭلىكى تەخمىنەن 35 مېتىر، ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 29 مېتىر بولۇپ، تۆت بۇلۇڭغا ئاستى توم، ئۈستى ئىنچىكە تەييارلانغان تۆت تۈۋرۈك قويۇلغان، تەكتىنىڭ دىئامېتىرى 3.5 مېتىر كېلىدۇ. ئېگىزلىكى تەخمىنەن 26 مېتىر كېلىدۇ. تۆت تال تۈۋرۈك دىئامېتىرى 17 مېتىر كېلىدىغان غايەت زور گۈمبەزنى كۆتۈرۈپ تۇرىدۇ. يۇمۇلاق تۈۋرۈك ۋە گۈمبەزنىڭ ئۈستىگە يۇمۇلاق پەشتاقلار سېلىنغان. پەشتاقلارنىڭ ئۈستىگە ھىلال ئاي ئورنىتىلغان. بۇنىڭدىن باشقا،ئېگىز مەسچىت، پاكار مەسچىت ( خانىقا ) مەسچىتى، كىچىك مەسچىت، يېشىل گۈمبەزلىك مەسچىت، مەدرىسە قاتارلىقلار سېلىنغان. ئىپارخان ۋاپات بولغاندىن كېيىن مۇشۇ يەرگە دەپنە قىلىنغان.

ئاپاق خوجا مازىرى[كەسىپ تۈرى:]＞تارىخ＜[يەشمىسى:]ئاپاق خوجا مازىرى قەشقەر شەھىرىنىڭ مەركىزى بولغان ھېيتگاھ مەيدانىنىڭ شەرقىي شىمالىدىكى 5 كىلومېتىر جايغا − نەزەرباغ يېزىسىنىڭ ھەزرەت كەنتىگە جايلاشقان.[CRLF]بۇ مازار 1640-يىلى ئەتراپىدا ياسالغان بولۇپ، ئىچىگە سوپىلارنىڭ پىرى، ئاق تاغلىقلار مەزھىپىنىڭ باشچىسى ئاپاق خوجا دەپنە قىلىنغاچقا، «ئاپاق خوجا مازىرى» دەپ ئاتالغان. مازارنىڭ ئىگىلىگەن مەيدانى 20 مىڭ كۋادرات مېتىر، ئۇ دەرۋازا راۋىقى، كىچىك مەسچىت، خانىقا، گۈمبەزدىن ئىبارەت تۆت قىسىمدىن تەركىب تاپقان. مازار گۈمبىزىنىڭ ئېگىزلىكى 26 مېتىردىن ئارتۇق، دىئامېتىرى 17 مېتىر كېلىدۇ. گۈمبەزنىڭ تام يۈزىگە سىرلىق كۆك يېشىل كاھىش يېپىشتۇرۇلغان. كاھىش يۈزىگە نەقىشلەر سىزىلغان. تۆت مۇنار، بىر ئەگمە ۋە يېرىم ئاي شەكىللىك بەلگىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نەقىشلەنگەن گۈمبەز بىناكارلىق قۇرۇلۇش جەھەتتىكى گۈزەللىكى، مەزمۇتلىقى بىلەن ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتىنىڭ ئالاھىدىلىكىنى نامايان قىلىپ تۇرىدۇ. بۇ گۈمبەز ئىچىگە ئاپاق خوجا جەمەتىنىڭ ئەۋلادىدىن 72 كىشىنىڭ جەسىتى قويۇلغان. بۇ گۈمبەز ئىچىگە بىرىنچى قېتىم دەپنە قىلىنغان كىشى ئاپاق خوجىنىڭ دادىسى (مەخدۇم ئەزەمنىڭ نەۋرىسى) دەرۋىش ھاجى مۇھەممەت يۈسۈپ خوجىدۇر.[CRLF]ئاپاق خوجىنىڭ ئەسلى ئىسمى ھىدايىتۇللا بولۇپ، ئۇ 12 يېشىدا (مىلادىيە 1633-يىلى) دادىسىنىڭ قەشقەردىكى ئىشانلىق ئىمتىيازىغا ۋارىسلىق قىلغان. ئاپاق خوجا مىلادىيە 1679-يىلى ئىلىدىكى موڭغۇللار بىلەن تىل بىرىكتۈرۈپ، ئۇلارنىڭ ياردىمى ئارقىسىدا يەكەن خانلىقىنى ئاغدۇرۇپ ئۆزى قورچاق پادىشاھ بولۇپ، ئوغلى يەھيانى قەشقەرنىڭ باش ۋالىيسى قىلىپ بېكىتكەن. ئىشانلىق يولىدىكى ئورنى ۋە شۇ چاغدا ھوقۇق تۇتۇپ پەيدا قىلغان زور تەسىرى تۈپەيلىدىن بۇ مازارمۇ ئاپاق خوجىنىڭ نامى بىلەن ئاتالغان.1640-يىلى، ئۇنىڭ دادىسى مۇھەممەت يۈسۈپ خوجا ئۆلگەندە، ئاپاق خوجا ئۇنىڭ ۋەسىيىتىگە ئاساسەن جەسىتىنى مۇشۇ مازارغا قويغان. بۇ مازار دەسلىپىدە ئاددىي ياسالغان، كېيىنكى چاغلاردا بىرقانچە قېتىملىق ئۆزگەرتىش، يېڭىۋاشتىن ياساش، رېمونت قىلىش ئارقىلىق كېڭيگەن. 1795-يىلى چىڭ سۇلالىسى خانى چيەنلۇڭ بۇيرۇق چۈشۈرۈپ دۆلەت خەزىنىسىدىن پۇل ئاجرىتىپ بۇ مازارنى رېمونت قىلدۇرغان ۋە كېڭەيتكەن، چيەنلۇڭ خەت تاختىسى تەقدىم قىلغان. ئازادلىقتىن كېيىن، ھۆكۈمەت پۇل ئاجرىتىپ رېمونت قىلغان. ھازىر بۇ مازار ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان قۇرۇلۇشلار قاتارىغا كىرگۈزۈلدى.