—Reference
قارلىغاچ
Domain: ئەپسانىلاربۇ ئەپسانە نەسىردىن بۇرھاندىن ئوغلى راپغۇزىنىڭ «قىسەئى راپغۇزى» ناملىق كىتابىدىن ئېلىندى.
كېمە ئىچىدە ئىككى نەرسە يوق ئىكەن، بېرى چاشقان، بىرى قوڭغۇزخان. لېكىن كېمە ياغىچى ئارىسىدا چاشقان پەيدا بوپتۇ، كېمىنى تېشىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن كېمىگە سۇ چىقىپ كېتىپتۇ. خالايىقلارغا غەرق بولماق خەۋپى ئايان بوپتۇ. سۇ ئىچىگە نەچچە كىشى شۇڭغۇپ كېمىنىڭ تۆشۈكىنى تاپالماپتۇ.
نوھ ئەلەيھىسسالام: «قايىسى جانۋار بۇ تۆشۈكنى تاپسا ئۇنىڭ ھەر قانداق تەلىپىنى مەن بىجا كەلتۈرەي» دەپتۇ. يىلان: «مەن ئۇ تۆشۈكنى تاپاي» دەپتۇ. «نېمە تەلەپ قىلىسەن؟» دەپتۇ نوھ، «ماڭا تاتلىق ئەت (گۆش) كېرەك» دەپتۇ يىلان. نوھ قوبۇل قىلىپتۇ. يىلان سۇغا كىرىپ تۆشۈكنى تېپىپتۇ. كولچا (ھالقىدەك يۆگىلىپ) بولۇپ يېتىپتۇ، سۇنى كىرگىلى قويماپتۇ. كېمىگە كىرىگەن سۇنى تۆكۈپ چىقىرىپتۇ. يىلان توسۇپ تۇرغان تۆشۈكنى موم بىلەن بېكىتىپتۇ. كېيىن سۇ سىڭىپ توپان بالاسى يوقالغاندىن كېيىن يىلان كەپتۇ: «ۋەدە بويىچە كەلدىم» دەپتۇ.
نوھ ئەلەيھىسسالام پاشىغا: «يەنە يۈزىگە بارغىن. نېمىنىڭ ئېتى (گۆش) تاتلىق بولسا، خەۋەر قىل، يىلانغا بېرەيلى» دەپتۇ.
پاشا كېتىپتۇ، كەچ قاپتۇ. يىلان يەنە سۈرۈشتە قىپتۇ.
نوھ ئەلەيھىسسالام شەرمەندە بولۇپ قالغاچقا: «بارغىن، پاشىنى تېپىپ كەلگەيسەن» دەپتۇ.
قالىغاچ بېرىپ پاشىنى تېپىتۇ ۋە : «نېمە ئۈچۈن كەچ قالدىڭ؟» دەپ سوراپتۇ. «يەر يۈزىنى ئايلىنىپ بولغۇچە كەچ قالدىم» دەپتۇ پاشا. قارلىغاچ: «تالىق ئەتنى تاپتىڭمۇ؟» دەپ سوراپتۇ. «تاپتىم، ئادەمنىڭ ئېتىدىن تاتلىقراق ئەت كۆرمدىم» دەپتۇ پاشا. قارلىغاچ: «ئۇ ئەتنىڭ تەمى ھېلىمۇ ئاغزىڭدا باردۇر، مەن ئۇنىڭ تەمىنى تېتىپ كۆرەيچۇ» - دەپتۇ. پاشا ئاغزىنى ئېچىپتۇ، قارلىغاچ تۇمشۇقى بىلەن بىر چوقۇپتۇ، پاشىنىڭ تىلى ئۈزۈلۈپتۇ، ئىككىسى تالىشىپ نوھقا كەپتۇ. نوھ پاشىدىن خەۋەر سوراپتۇ. پاشا قاتتىق - قاتتىق گىڭشىپتۇ.
قارلىغاچتىن سوراپتۇ: «بۇ نېمشقا سۆزلىمەيدۇ؟» قارلىغاچ: «بۇ ماڭا يولدا خەۋەر بەردى. كەچ قالغىنىغا سىزدىن خىجىل بولۇپ سۆزلىمەيۋاتىدۇ. ئۇ ماڭا: يولدا جىمىكى جانۋارلارنىڭ ئېتىنى تېتىپ كۆرۈدۈم، قۇر پاقا ئېتىدىن تاتلىقراق ئەت كۆرمىدىم دېدى» دەپتۇ.
نوھ ئەلەيھىسسالام پاقىنىڭ ئېتىنى يىلانغا تەيىن قىپتۇ. قىيامەتكىچە يىلاننىڭ رىسقى پاقىنىڭ ئىتى بوپتۇ. شۇ كۈنى قارلىغاچ ئۇ ياخشىلىقىنى قىلمىغان بولسا ئىدى، ئادەمزات ئوغلانلىرى يىلانىڭ رىسقى بولار ئىكەن.
شۇندىن باشلاپ ئادەمزات قارلىغاچنى ئۇلۇغلايدىغان بولغانىكەن.
Example
بۇ قۇش قارلىغاچ بولۇشى كېرەك.
Translation: This bird must be a swallow.
Reference
Domain: ھايۋاناتلار دۇنياسىقارلىغاچ باھار بىلەن تەڭ كېلىپ، كۈزدە يىراقلارغا ئۇچۇپ كېتىدۇ، بۇ ھەر يىلى مۇشۇنداق تەكرارلىنىدۇ.
قارلىغاچ يازلىق كۆچمەنقۇش بولۇپ ھەر يىلى ئەتىيازلىق كۈن - تۈن تەڭلىشىشنىڭ ئالدى - كەينىدە، دۆلىتىمىزنىڭ كۆپ قىسىم رايونلىرىغا تارقىلىپ كۆپىيىدۇ. كەچ كۈزدە يەنە توپ - توپ بولۇپ جەنۇبقا قاراپ كۆچۈپ ھىندىستان، جەنۇبتىكى تاقىم ئاراللار ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق جايلارغا بېرىپ قىشلايدۇ. قارلىغاچ كۆپىنچە كېچىسى كۆچىدۇ، بولۇپمۇ ئايدىڭ كېچىلەردە تېخىمۇ ئېگىز، تېخىمۇ تېز ئۇچىدۇ. كۈندۈزى يەر يۈزىگە قونۇپ، ئوزۇقلۇق ئىزدەپ دەم ئالىدۇ، كېچىسى داۋاملىق ئۇچىدۇ. ئۇلارنىڭ ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ، مەيلى قانچە يىراقلارغا ئۇچۇپ كەتمىسۇن، ھەر يىلى ئۆزىنىڭ كونا تۇرالغۇسىغا قايتىپ كېلەلەيدۇ، ئۇچۇش لىنىيىسىنىمۇ ئاساسەن ئۆزگەرتمەيدۇ.
قارلىغاچنىڭ ئۆز ماكانىغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىنكى بىرىنچى ۋەزىپىسى ئەركەك - چىشى قارلىغاچلار بىرلىكتە »ئائىلە« قۇرۇش بولۇپ، ياكى كونا ئۇۋىسىنى رېمونت قىلىدۇ ۋە ياكى يېڭى ئۇۋا ياسايدۇ. ئۇلار ئۈزلۈكسىز تۈردە لاي، ئوت - چۆپ غولى، پەي قاتارلىقلارنى يىغىپ كېلىپ، شۆلگىيى بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ ئۆيلەرنىڭ لەمپىسى ياكى لىملارغا بىر - بىرلەپ سەپلەپ تىزىپ يېرىم قاچا شەكىللىك ئۇۋا ياساپ چىقىدۇ، ئاندىن كۆپىيىپ ئەۋلاد قالدۇرىدۇ. ئەگەر قارلىغاچنىڭ ئۇۋىسىنى قۇشقاچ ئىگىلىۋالسا، قارلىغاچ بىر توپ ھەمراھلىرىنى باشلاپ كېلىپ قۇشقاچ بىلەن «ئېلىشىپ» قۇشقاچنى قوغلىۋېتىدۇ ياكى لاي، ئوت - چۆپلەرنى يىغىپ كېلىپ ئۇۋا ئاغزىنى ئېتىۋېتىپ، قۇشقاچنى ئۇۋىغا دەپنە قىلىۋېتىدۇ.
قارلىغاچنىڭ تېنى يەڭگىل، ئۆزى چاققان، ئىككى قانىتى تار ئۇزۇن، ئۇچۇۋاتقاندا خۇددى ئورغاققا ئوخشايدۇ، ئوقيادەك تېز ئۇچىدۇ. قارلىغاچ ھاشارات تۇتۇش ماھىرى بولۇپ ئىنسانلارنىڭ دوستى.
تۇخۇمدىن يېڭى چىققان قارلىغاچ بالىسىنىڭ تۈكلىرى سېرىق، ناھايىتى ئاجىز بولىدۇ، كۆزلىرىنى يۇمۇۋېلىپ، ئەتىگەندىن كەچكىچە ئاغزىنى چوڭ ئېچىپ يېمەكلىك تىلەيدۇ. ئاتا - ئانىسى ئۇلارنى بېقىش ئۈچۈن ئالدىراشلىق بىلەن دەممۇدەم سىرتقا چىقىپ يېمەكلىك تۇتۇپ كېلىدۇ. كۆزىتىلىشىچە، بىر ئۇۋىدىكى قارلىغاچ بالىلىرى چوڭ بولۇش جەريانىدا250 مىڭ ئەتراپىدا ھاشارات يەيدىكەن.
كۈز كەلگەندە قارلىغاچ بالىسى چوڭ بولىدۇ. ھاۋامۇ سوۋۇشقا باشلايدۇ، قارلىغاچلار چوڭ بولغان بالىلىرىنى يېتەكلەپ جەنۇبقا قىشلاش ئۈچۈن كېتىدۇ.
About this entry
This is a xx–xx dictionary entry.
Sourced from Reference in Lughet's collection.
This word also appears under other sources in Lughet's collection — see the list below.
