كېۋەز

بىئولوگىيە 棉 mián تۈگمىگۈل ئائىلىسىگە كىرىدۇ، بىر يىللىق ياكى كۆپ يىللىق تىك ئۆسىدىغان ۋە شاخلىنىدىغان سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك، ياكى چاتقال (مۆتىدىل بەلباغدا بىريىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك). پۈتۈن ئۆسۈملۈك تۈپىدە ماي بېزى بولىدۇ، غولىدا تۈكچىلەر بولىدۇ ياكى سىلىق بولىدۇ، غولى يېشىل ياكى بىنەپشەرەڭ بولۇپ، ۋېگېتاتىۋلىق شاخ بىلەن مېۋە شېخىدىن ئىبارەت ئىككى خىل شاخقا شاخلىنىدۇ. يوپۇرمىقى نۆۋەتلىشىپ ئۆسىدۇ، ئالىقانسىمان يېرىلىدۇ. يوپۇرمىقى چوڭ بولۇپ، قولتۇقتا ئۆسىدۇ، سېرىق، ئاق ياكى قېنىق بىنەپشەرەڭ كېلىدۇ. ئېچىلغاندىن كېيىن رەڭگى ئۆزگىرىدۇ؛ گۈلىنىڭ ئورىغۇچى يوپۇرمىقى ئۈچ تال ياكى 5 - 7 تال، چوڭ، يوپۇرماقسىمان ياكى يۈرەكسىمان بولۇپ، ئاز - تولا يېرىلىدۇ، قارامتۇل بىنەپشەرەڭ بەز تۈكچىلىرى بولىدۇ؛ گۈلتاجىسى قوڭغۇراقسىمان بولۇپ، گۈلتاجى ياپراقچىسى ئايلانما بولۇپ تىزىلىدۇ ياكى ئېچىلىدۇ. مېۋىسى غوزىسىمان بولۇپ، 3 - 5 كە يېرىلىدۇ؛ چىگىتى شارغا يېقىن شەكىلدە بولۇپ، ئۇزۇن تالا ۋە تىۋىتلار زىچ ئۆسكەن بولىدۇ. ھاۋا كىلىماتى ئىسسىق جايلاردا ئۆسىدۇ. قۇملۇق تۇپراققا ماس كېلىدۇ. كېۋەزنىڭ چاتقالسىمان كېۋەز (G. hirsutumL.)، سامان غوللۇق كېۋەز (G.herbaceumL.)، قۇرۇقلۇق كېۋىزى ( G.hirsutumL.)، دېڭىز كېۋىزى ( G.barbadenseL.) دىن ئىبارەت تۆت خىل تۈرى بار. بۇنىڭ ئىچىدە قۇرۇقلۇق كېۋىزى جۇڭگودا تېرىلىدۇ. كېۋەزنىڭ تالاسىدىن رەخت ياكى تورپاختا ياسىلىدۇ؛ چىگىتىدىن ماي تارتىلىپ ئۇزۇقلۇق قىلىنىدۇ ياكى سانائەتكە ئىشلىتىلىدۇ، چىگىت كۈنجۈرىسى يەم - خەشەك ياكى ئوغۇت قىلىنىدۇ. چىگىت تىۋىتى پارتلاتقۇچى دورا ۋە سۇلياۋنىڭ مۇھىم خام ئەشياسى، كېۋەز غولىنىڭ ئەۋرىشىملىك تالاسىدىن ئارغامچا ۋە قەغەز ياسىلىدۇ. شىنجاڭنىڭ يەر - جاي نامى جاي نامى (گۇما ناھىيىسى) 开外孜 kāi wài zī ئۆسۈملۈك 棉 miánDيېزا ئىگىلىك 棉［华］ mián ［huá ］Dدېھقانچىلىق 棉花 mián huā شىنجاڭنىڭ ئۆسۈملۈكلىرى 棉花 mián huā بۇ تۈگمىگۈل ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق سامان غوللۇق، كېۋەزگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، گۈلى ئاچ سېرىق، مېۋىسىنىڭ شەكلى ياڭاققا ئوخشايدۇ، ئىچىدە ئاق رەڭلىك تالا (پاختا) بىلەن قوڭۇر رەڭلىك ئۇرۇقى (چىگىتى) بولىدۇ. تالاسى توقۇمىچىلىق سانائىتىنىڭ مۇھىم خام ئەشياسى ھېسابلىنىدۇ. دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ چىگىتى، غوزا شاكىلى ۋە يىلتىزى ئىشلىتىلىدۇ. بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ چىگىتىنى كېۋەز چىغىرىقلانغاندىن كېيىن يىغىۋېلىپ، كېرەكسىز نەرسىلەرنى چىقىرىۋېتىپ خام ھالەتتە ياكى قورۇپ؛ غوزا شاكىلىنى كېۋەزنى تېرىۋالغاندىن كېيىن يىغىۋېلىپ، كېرەكسىز نەرسىلەرنى چىقىرىۋېتىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ سوقۇپ ياكى قورۇپ سوقۇپ، يىلتىزىنى كۈزدە كېۋەزنى تېرىۋالغاندىن كېيىن يۇلۇۋېلىپ، شاخ ۋە چاچما يىلتىزلىرىنى چىقىرىۋېتىپ، تولۇق نەمدەپ يالپاقلاپ توغراپ، خام ھالەتتە ياكى قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشىتىلىدۇ. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تېرىپ ئۆستۈرۈلىدۇ. ھۆل ئىسسىق. بۆرەكنى قۇۋۋەتلەش، سۈت كۆپەيتىش، ئاشقازاننى قۇۋۋەتلەش، ئاغرىق توختىتىش، قان توختىتىش، بەدەننى قۇۋۋەتلەش، قاننى جانلاندۇرۇش، يۆتەل ۋە دەم سىقىشنى توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. ئەھۋالغا قاراپ كېۋەز يىلتىزى 15 ~ 30 گرام، كېۋەز چىگىتى 8 ~ 20 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ. 12 گرام كېۋەز چىگىتىنى، 10 گرام كەتىرا، سەككىز گرام چۈچۈكبۇيا بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، سۈت ئازلىقىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. 28 گرام قورۇلغان كېۋەز چىگىتىنى 12 گرام ئارپىبەدىيان بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، ئاشقازان ئاغرىقىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. 12 ~ 20 گرام كېۋەز غوزا شاكىلىنى سۇدا قاينىتىپ چاي ئورنىدا ئىچىپ بەرسە، قىزىلئۆڭگەچ تارىيىۋېلىشقا مەنپەئەت قىلىدۇ. قۇرۇتۇلغان كېۋەز چىگىتىنى يۇمشاق سوقۇپ، تالقان قىلىپ، كۈنىگە ئىككى قېتىم، ھەر قېتىمدا 20 گرامدىن قايناق سۇ بىلەن ئىچىپ بەرسە، ھەيز نورمالسىزلىقىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. 70 گرام كېۋەز يىلتىزىنى 15 گرام خام جىزچياۋ بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، بالىياتقۇ تۆۋەنلەپ كېتىشكە مەنپەئەت قىلىدۇ. يەتتە تال پىشمىغان كۆك كېۋەز غوزىسىنى سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، ھامىلىدارلىق مەزگىلىدىكى يۆتەلگە مەنپەئەت قىلىدۇ. 140 گرام قورۇپ سوقۇلغان كېۋەز چىگىتىنى 35 گرام نېلۇپەر گۈل تېگى، 20 گرام قارا شېكەر بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، بالىياتقۇنىڭ پائالىيەتچان قانىشىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. خام چىگىتتە ياغ تارتىپ، كۈندە ئىككىدىن تۇخۇمنى چىگىت يېغىدا پىشۇرۇپ ئىستېمال قىلىپ بەرسە، يۆتەلگە مەنپەئەت قىلىدۇ. چىگىت مېغىزىدىن 5.2 كىلوگرام، چاكاندىدىن 750 گرام، ئۆرۈك مېغىزدىن بىر كىلوگرام ئېلىپ، چىگىتنى قورۇپ پىشۇرۇپ، شاكىلىنى ئېلىۋېتىپ، پوستى سويۇۋېتىلگەن ئۆرۈك مېغىزىنى ئايرىم قورۇپ، قورۇلغان دورىلارنى چاكاندا بىلەن قوشۇپ يۇمشاق سوقۇپ، مۇۋاپىق مىقداردىكى چەككىلەنگەن ھەسەل بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ، ياڭاقتەك چوڭلۇقتا كۇمىلاچ ياساپ، كۈنىگە ئۈچ قېتىم، ھەر قېتىمدا بىر تالدىن ئىستېمال قىلىپ بەرسە، زۇكام، يۆتەل ۋە زىققىگە مەنپەئەت قىلىدۇ. ئۇنىۋېرسال (ئى) mián huā 棉花