كوپېرنىك

يۈز مەشھۇر شەخىس 1473 - 1543 كوپېرنىك ئۇلۇغ پولەك ئاسترونومى. ئۇ 1473 - يىلى پولشانىڭ شەرقىي قىسمىدىكى تولۇن شەھىرىدە ھاللىق ئائىلىدە دۇنياغا كەلدى. ئۇ ياش ۋاقتىدا كراكوۋ داشۆسىدە ئوقۇۋاتقان مەزگىللىرىدە ئاسترونومىيىگە قىزىقىپ قالغانىدى. ئۇ 25 يېشىدا ئىتالىيىگە بېرىپ بولونىيە داشۆسى، پادويە داشۆسىدە تېببىي پەن ۋە قانۇن ئۆگەندى. كېيىن فولارا داشۆسىدە چېركاۋنىڭ قانۇن دوكتۇلۇقى ئۇنۋانىغا ئېرىشتى. 1215 - يىلى فېلنسبورگقا قايتىپ كېلىپ مىسسىئونېر بولدى. شۇنىڭ بىلەن بىرۋاقىتتا ئۇ چېركاۋنىڭ ئۈستىدىكى بالاخانا ئۆيدە كىچىك بىر رەسەتخانا قۇرۇپ، ئۇدا 30 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت سەرپ قىلىپ، ئاسمان جىسىملىرىنى كۆزەتتى. كوپېرنىك كەسپىي ئاسترونومىيە خادىمى ئەمەس ئىدى. ئۇ ئۆزىگە غايەت زور ئابرۇي كەلتۈرگەن ئاسترونومىيە خىزمىتى بىلەن ئىشتىن سىرتقى ۋاقىتلىرىدا شۇغۇللاندى. كوپېرنىك ئىتالىيىدە تۇرغان مەزگىلدە، يونان ئاسترونومى ئارستاك (مىلادىدىن بۇرۇن تەخمىنەن 310 - 230) نىڭ <قۇياش مەركەز تەلىماتى>، يەنى يەر شارى ۋە باشقا ئاسمان جىسىملىرى قۇياشنى دەۋر قىلىپ ئايلىنىدۇ دېگەن ئىدىيىسىنى ئىگىلىگەنىدى؛ كوپېرنىك بۇ تەلىماتقا ئىشىنەتتى. ئۇ 40 ياشقا كىرگەندە بىر پارچە ماقالە يېزىپ چىققان. بۇ ماقالىنى دوستلىرى ئۆزئارا كۆرۈپ چىققان. ماقالىدە قۇياش ئالەمنىڭ مەركىزى، يەر شارى ئۆز ئوقىدا ئايلىنىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بەش چوڭ پلانېتا بىلەن بىرگە قۇياشنى مەركەز قىلىپ ئايلىنىدۇ؛ پەقەت ئاي شارىلا يەر شارىنى مەركەز قىلىپ ئايلىنىدۇ، دېگەن قۇياش مەركەز تەلىماتى تولۇق ئىپادىلەنگەنىدى. ئۇزۇن يىللار ئىنچىكە ھېسابلاش ئارقىلىق، ئۇنىڭ تەلىمات سىستېمىسى تېخىمۇ مۇكەممەللەشتى. ئاخىرى ئۇنىڭ ئۆلمەس ئەسىرى <پلانېتىلار ھەرىكىتى> پۈتۈن چىقتى. بۇ ئەسەردە ئۇنىڭ نەزەرىيىسى تەپسىلىي بايان قىلىنغان ھەمدە نۇرغۇن ئىسپاتلار مىسال كەلتۈرۈلگەن. 1533 - يىلى، كوپېرنىك 60 يېشىدا رىمدا نۇتۇق سۆزلەپ ئۆزىنىڭ نەزەرىيىسىنىڭ مۇھىم نۇقتىلىرىنى بايان قىلغان، بىراق ئويلىمىغان يەردىن پاپانى رەنجىتىپ قويغان، ئۇ ئۆزىنىڭ قۇياش مەركەز تەلىماتىنىڭ خرىستىئان دىنىي قائىدىلىرى بىلەن پۈتۈنلەي زىت ئىكەنلىكىنى بىلەتتى. شۇڭلاشقا ئەسەر يېزىلىپ بولغاندىن كېيىن خېلى ۋاقىتقىچە نەشىرگە سۇنۇشقا جۈرئەت قىلالمىدى. كېيىن دوستلىرىنىڭ نەسىھىتى ئارقىسىدا، ئاخىرى ئۇ سەكراتقا چۈشۈپ قالغاندا <پلانېتىلار ھەرىكىتى> نى ئاندىن نەشىرگە بەردى. <پلانېتىلار ھەرىكىتى> دە، كوپېرنىك قىلچە ئىككىلەنمەستىن، يەر شارى ئۆز ئوقىدا ئايلىنىدۇ، ئاي يەر شارىنى دەۋر قىلىپ ئايلىنىدۇ. يەر شارى بىلەن باشقا پلانېتىلار قۇياشنى دەۋر قىلىپ ئايلىنىدۇ، دېدى. بىراق خۇددىي بۇرۇنقى ئالىملارغا ئوخشاش، ئۇمۇ چېرتيوژ سىزىش جەريانىدا چېرتيوژدىكى ئۇزۇنلۇق بىلەن ئەمەلىي ئارىلىق ئوتتۇرىسىدىكى نىسبەتنى خاتا ھېسابلاپ قويۇپ، پلانېتىلارنىڭ ھەرىكەت قىلىش ئوربىتىسىنى خاتا ھالدا يۇمىلاق دەپ چىقاردى. شۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئۇنىڭ نەزەرىيىسى ماتېماتىكىدا مۇرەككەپلا بولۇپ قالماستىن، بەلكى ناھايىتى توغرىلىقىنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇنداقتىمۇ، كوپېرنىكنىڭ ئەسىرى كىشىلەرنىڭ ناھايىتى زور دىققەت - ئېتىبارىنى قوزغىدى. كېيىنكى نۇرغۇنلىغان ئاسترونومىيە ئالىملىرىنىڭ ئىلھامىنى قوزغاپ ئۇلارنىڭ ئاسمان جىسىملىرىنىڭ ھەرىكىتىنى ئىنچىكىلىك بىلەن ھېسابلاپ، ئاخىرى ئۇلارنىڭ توغرا ئوربىتىسىنى بېكىتىشكە تۈرتكە بولدى. كوپېرنىكنىڭ نەزەرىيىسى بىزنىڭ ئالەم قارىشىمىزدە بىر قېتىملىق ئىنقىلابنى پەيدا قىلدى، شۇنىڭ بىلەن بىرۋاقىتتا، بىزنىڭ پۈتكۈل پەلسەپە نەزەرىيىمىزدىمۇ ئۆزگىرىش پەيدا قىلدى، بىراق، شۇنى ئېسىمىزدە ساقلىشىمىز كېرەككى، ئەمەلىيەتتە، ئاسترونومىيە، فىزىكا، خىمىيە ۋە تۇرمۇش بىلىملىرىدەك مەلۇم دائىرىگە ئىگە ئەمەس. كىشىلەر تېلېۋىزور ۋە ئاپتوموبىل ياساشتا ياكى خىمىيە زاۋۇتى قۇرۇشتا كوپېرنىك نەزەرىيىسىنى ئىگىلەش ۋە ئىشلىتىش ھاجەتسىز، بىراق بۇ جەھەتتە فازا دېيى، ماكسىۋېل ياكى لافۋازنىڭ نەزەرىيىسىدىن ئايرىلالمايدۇ. ۋەھالەنكى، كوپېرنىكنىڭ <پلانېتىلار ھەرىكىتى> نىڭ بارلىققا كېلىشى يېڭى ئاسترونومىيىنىڭ باشلىنىشى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى بارلىق يېڭى پەننىڭ باشلىنىش نۇقتىسى دەپ قارالماقتا. دۇنيا تارىخى (1473 - 1543) پولشالىق ئاسترونوم. تورۇن شەھىرىدىكى بىر باي سودىگەر ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. (1483 - يىلى دادىسى ئۆلۈپ كەتكەندىن كېيىن، فرومبورك )فراۋېنبۇرك دەپمۇ ئاتىلىدۇ( دىكى مىسسىئونېر )كېيىن ئېپىسكوپ بولغان( تاغىسى بېقىپ چوڭ قىلغان. 1491 - 1494 - يىللىرى كراكوۋ داشۆسىدە ئوقۇغان، ئاسترونومىيە ۋە ماتېماتىكىغا ئائىت نۇرغۇن ئەسەرلەرنى ئوقۇغان. تەخمىنەن 1495 - يىلى ئىتالىيىدىكى بولۇنيا داشۆسىدە چېركاۋ قانۇنى بويىچە بىلىم ئاشۇرغان، شۇنىڭ بىلەن بىللە ئاسترونومىيە ۋە ماتېماتىكىنى داۋاملىق تەتقىق قىلغان. گرېكچىگە پىششىق. ئۇ يەنە پادوۋا داشۆسىدە مېدىتسىنانى تەتقىق قىلغان. 1504 - يىلى پولشاغا قايتىپ، ئېپىسكوپ تۇرۇۋاتقان لىدزباك )نېمىسچە ھېيلىسبېرگ( تا تاغىسىنىڭ كاتىپى ۋە خۇسۇسىي دوختۇرى بولغان. 1512 - يىلى تاغىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، فرومبورگقا قايتىپ مىسسىئونېر بولغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا چېركاۋنىڭ بالىخانىسىدا بىر كىچىك رەسەتخانا قۇرۇپ، ئاسمان جىسىملىرىنى 30 نەچچە يىل كۆزەتكەن. تەخمىنەن 1536 - يىلى <ئاسمان جىسىملىرىنىڭ ھەرىكىتى توغرىسىدا> )1543 - يىلى نەشىر قىلىنغان( دېگەن مەشھۇر ئەسەرنى يېزىپ پتولېمىينىڭ <يەر شارى مەركەز تەلىماتى> نى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ <قۇياش مەركەز تەلىماتى> )يەنى قۇياشنى مەركەز قىلىش تەلىماتى ياكى يەر ھەرىكىتى تەلىماتى(نى بەرپاقىلىغان. ئۇنىڭ ئاساسىي مەزمونى: يەر شارى ئالەمنىڭ مەركىزى ئەمەس، پەقەتلا قۇياش ئەتراپىدا ئايلىنىدىغان ئاددىي پلانت، ئۇنىڭ ئۆزى يەر ئوقىنى مەركەز قىلىپ ئۆز ئوقى ئەتراپىدا ئايلىنىدۇ، دېگەندىن ئىبارەت. بۇ تەلىماتنىڭ بەرپا قىلىنىشى غەربتە مىڭ يىلدىن ئارتۇق ھۆكۈمرانلىق قىلغان يەر مەركەز تەلىماتىنى ئىنكار قىلىپ، تەبىئىي پەننى ئىلاھىيەتتىن ئازاد قىلغان، بۇ ئالەم قارىشىدىكى زور بۆسۈش بولۇپ، دەۋر بۆلگۈچ ئەھمىيەتكە ئىگە. كېيىن برونو ۋە كېپلېر كوپېرنىكنىڭ تەلىماتىنى يەنىمۇ راۋاجلاندۇرغان. ئۇيغۇر تىلى ئۇنۋېرسال سۆزلۈكلەر ئىسىم مىلادىيە 1473 - يىلىدىن 1543 - يىلغىچە ياشىغان پولشىنىڭ ئاسترونومىيە ئالىمى، يەنى قۇياش مەركەز تەلىماتىنىڭ ياراتقۇچىسى. بۇ تەلىمات <كوپېرنىك سىستېمىسى> دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇ كوپېرنىكنىڭ: <يەر شارى ئۆز ئوقى بويىچە كۈندە بىر قېتىم، قۇياش ئەتراپىدا يىلدا بىر قېتىم ئايلىنىدۇ، باشقا سەييارىلەرمۇ ئۆز ئوربىتىسى بويىچە قۇياشنى مەركەز قىلىپ ھەرىكەت قىلىپ تۇرىدۇ> دەيدىغان قۇياش مەركەز تەلىماتى ئاساسىدىكى سەييارىلەر ھەرىكىتى سىستېمىسى.