—Reference
خەلقئارا ئىتتىپاق
خەلقئارا يىغىنلار
1 - دۇنيا ئۇرۇشى ئىنسانىيەتكە مىسلىسىز ئاپەت ئېلىپ كەلدى، ھەرقايسى ئەللەر خەلقى بىرەر خەلقئارا تەشكىلات ئارقىلىق دۇنيا تىنچلىقىنى قوغداش، ئۇرۇش ئاپىتىنىڭ قايتا يۈز بېرىشىدىن ساقلىنىشقا تەشنا بولدى. شۇڭا، خەلقئارا ئىتتىپاق قۇرۇلغان چاغدا سانسىزلىغان كىشىلەردە ئۇنىڭغا بولغان ئارزۇ قوزغالدى.
خەلقئارا ئىتتىپاق1919 - يىلى پارىژ سۈلھى يىغىنىدا ماقۇللانغان «خەلقئارا ئىتتىپاق شەرتنامىسى» غا بىنائەن،1920 - يىل1 - ئاينىڭ20 - كۈنى رەسمىي قۇرۇلدى. «ئىتتىپاق شەرتنامىسى» دە «خەلقئارا ئارا ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە ئۇنىڭ تىنچلىقىنى ساقلاش» كېرەكلىكى جىددىي تۈردە جاكارلاندى ھەمدە ئۇنىڭدا ھەربىي ھازىرلىقلارنى قىسقارتىش، تاجاۋۇزچىلارنى جازالاش قاتارلىق كونكرېت ۋەزىپىلەر بەلگىلەندى. ئۇنىڭغا قاتناشقان دۆلەتلەر دەسلەپتە44 ئىدى، ئىلگىرى - ئاخىر بولۇپ63 دۆلەت خەلقئارا ئىتتىپاققا قاتناشتى. پارلامېنت تەستىقلىمىغانلىقتىن، ئامېرىكا بۇنىڭغا قاتناشمىدى. سوۋېت ئىتتىپاقى1934 - يىلىدىن1939 - يىلىغىچە خەلقئارا ئىتتىپاققا قاتناشتى، گېرمانىيە بىلەن ئۇنىڭ ئىتتىپاقداش دۆلەتلىرى دەسلەپتە خەلقئارا ئىتتىپاققا قاتناشتۇرۇلمىدى.1933 - يىلى3 - ئايدا ۋە10 - ئايدا، شۇنىڭدەك1937 - يىلى ياپونىيە، گېرمانىيە ۋە ئىتالىيە ئىلگىرى - ئاخىر بولۇپ خەلقئارا ئىتتىپاقتىن چېكىنىپ چىقتى.
خەلقئارا ئىتتىپاقنىڭ ئاساسلىق ئاپپاراتلىرىدىن ئومۇمىي يىغىن، مەمۇرىيەت مەھكىمىسى ۋە كاتىبات باشقارمىسى بار. ئومۇمىي يىغىن ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ۋەكىللىرىدىن تەركىب تاپىدۇ، ھەربىر دۆلەت بىر ئاۋاز بېرىدۇ. مەمۇرىيەت مەھكىمىسى توققۇز دۆلەت ۋەكىللىرىدىن تەركىب تاپىدۇ، ئەنگلىيە، فرانسىيە، ئامېرىكا، ئىتالىيە، ياپونىيە بۇنىڭ دائىمىي ئەزا دۆلىتىدۇر. باشقا غەيرىي دائىمىي ئەزا بولغان تۆت دۆلەت ئومۇمىي يىغىندا سايلام ئارقىلىق ۋۇجۇدقا كېلىدۇ، ئۇلار ھەر يىلى بىر قېتىم ئالماشتۇرۇلىدۇ. ھەر يىلى9 - ئايدا خەلقئارا ئىتتىپاق مەنزىرىسى گۈزەل بولغان جەنۋەدە ئومۇمىي يىغىن ئاچىدۇ، كۆپچىلىك بۇ يەردىن تىنچلىق خۇش خەۋىرىنى ئاڭلاشنى ئۈمىد قىلىدۇ.
لېكىن، خەلقئارا ئىتتىپاقنىڭ ئەمەلىي پائالىيىتى كىشىنى ئۈمىدسىزلەندۈردى. ئۇ پەقەت ئەينى ۋاقىتتىكى بىرقانچە چوڭ دۆلەتنىڭ كونتروللۇقىدىكى، دۇنيا ھۆكۈمرانلىق تەرتىپىنى ساقلايدىغان قورالدىنلا ئىبارەت ئىدى. خەلقئارا ئىتتىپاقنىڭ ئەڭ ئاكتىپ تەشەببۇسچىسى بولغان ئامېرىكا رەھبەرلىك ھوقۇقىغا ئېرىشەلمىگەنلىكتىن، ئۇنىڭغا قاتنىشىشنى رەت قىلدى. ئەنگلىيە بىلەن فرانسىيە خەلقئارا ئىتتىپاقنىڭ نامىدىن پايدىلىنىپ بەزى مۇستەملىكىلەرگە ئۆزى ھۆكۈمرانلىق قىلىپ، بۇ مۇستەملىكىلەرنى دەبدەبىلىك بىلەن كېڭەيتتى. ھەربىي ھازىرلىقلارنى قىسقارتىش يىغىنلىرى ھەر يىلى ئېچىلىپ تۇرغان بولسىمۇ، ھېچقانداق نەتىجە چىقمىدى. بولۇپمۇ گېرمانىيە، ياپونىيە ۋە ئىتالىيە قاتارلىق ئۈچ فاشىستىك دۆلەتنىڭ سىرتقا بولغان تاجاۋۇزچىلىقى خەلقئارا ئىتتىپاققا بۇزغۇنچىلىق قىلغان ۋاقىتتا، خەلقئارا ئىتتىپاق تاجاۋۇزچىلارنى جازالاش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالماستىن، بەلكى ئۇنىڭغا مادارا قىلدى.1939 - يىلى2 - دۇنيا ئۇرۇشى پارتلىغاندا، خەلقئارا ئىتتىپاق ئىسمى بار، جىسمى يوق تەشكىلاتقا ئايلىنىپ قالدى.1945 - يىلى ئۇنىڭدىنمۇ كەڭ بولغان خەلقئارالىق تەشكىلات − بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) قۇرۇلدى.2 - يىلى4 - ئايدا خەلقئارا ئىتتىپاقنىڭ تارقىتىۋېتىلگەنلىكى ئۆزلۈكىدىن جاكارلاندى، ئۇنىڭ جەنۋەدىكى باش شىتابى ب د ت غا ئۆتكۈزۈپ بېرىلدى.
