رادىي

فىزىكا بىلىملىرى 1896 - يىلى فرانسىيىلىك ئالىم بېككېرېل تەجرىبە ئىشلەش جەريانىدا، قۇياش يورۇقلۇقى چۈشمىگەن ئەھۋالدا، قارا قەغەزگە ئورالغان ئۇران تۇزىنىڭمۇ سۈرەت نېگاتىپىنى نۇرلاندۇرغانلىقىنى بايقىغان. بۇنىڭدىن، ئۇ ئۇران تۇزىنىڭ سىرلىق بىر خىل نۇر چىقىرىدىغانلىقى، باشقىچە ئېيتقاندا، ئۇران ئېلېمېنتىنىڭ تەبىئىي رادىئوئاكتىپلىققا ئىگە ئىكەنلىكىگە ھۆكۈم قىلغان. بۇ بايقىلىش كيۇرى ئەر - خوتۇننىڭ ناھايىتى زور قىزىقىشىنى قوزغىدى. ئۇلار ئالدى بىلەن ئۇراننىڭ رادىئوئاكتىپلىق كۈچىنىشىنىڭ پەقەت ئۇراننىڭ سانلىق مىقدارىغا ئوڭ تاناسىپ بولۇپ، باشقا ئامىللارغا مۇناسىۋەتسىز ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. ھەر خىل ئېلېمېنتلار ۋە ئۇلارنىڭ بىرىكمىلىرىنىڭ رادىئوئاكتىپلىق ئېففېكتلىرىنى سىستېمىلىق تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، ئۇلار1898 - يىلى7 - ئايدا رادىئوئاكتىپ ئېلېمېنت پولونىينى بايقىدى. پولونىي دېگەن بۇ ئىسىمنى كيۇرى خانىم ئۆزىنىڭ ۋەتىنى پولشانى خاتىرىلەپ قويغان. شۇ يىلى11 - ئايدا، ئۇلار يەنە يېڭى بىر خىل رادىئوئاكتىپ ئېلېمېنت − رادېينى بايقىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. بۇ بايقاش فىزىكا ساھەسىدىكىلەرنى يەنە بىر قېتىم لەرزىگە سالدى. ئەمما بەزى خىمىيە ئالىملىرى بۇنىڭغا شۈبھىلەنگەنىدى. بۇنىڭ ئۈچۈن، كيۇرى ئەر - خوتۇن ئىنتايىن جاپالىق شارائىتتا،54 ئاي ۋاقىتتا ئاندىن نەچچە ئون توننا ئاسفالت رۇدىسىدىن1 .0 گرام رادىي خلورىدنى تاۋلاپ چىقتى. ئەينى چاغدا ئۇلار ئامالسىزلىقتىن ئىنتايىن ئاددىي سايمانلاردىن پايدىلىنىپ توننا - توننا رۇدىلارنى بىر تەرەپ قىلغانىدى. ئۇلار چوڭ ئىدىشتا رۇدىلارنى ئېرىتىپ، تۆمۈر قازاندا ئېرىتمىنى ھورلاندۇرغان، كۈنلەپ - كۈنلەپ كۆپ مىقداردىكى غىدىقلىغۇچى ۋە چىرىتكۈچى تۇز كىسلاتاسى، سۇلفات كىسلاتاسى، ئاممونىي گىدروكسىد، شۇنداقلا سېسىق (پالاق) تۇخۇم پۇرىقى چىقىپ تۇرغان زەھەرلىك گاز − ھىدروگېن سۇلفىد بىلەن ھەپىلىشەتتى. كيۇرى خانىم كېيىن بۇ بىر بۆلەك «قەھرىمانلىق مەزگىل» نى ئەسلەپ مۇنداق دېگەن: «مەن بىر قېتىمدا20 كىلوگرام ماتېرىيالنى تاۋلىدىم، نەتىجىدە، كىچىككىنە كەپە تىندۇرما ماددا ۋە ئېرىتمىلەر قاچىلانغان چوڭ قۇتىلار بىلەن تولۇپ كەتتى، قاچىلارنى يۆتكەش، ئېرىتمىلەرنى تۆكۈش، قازاندا قايناۋاتقان ماتېرىياللارنى نەچچە سائەتلەپ توختىماستىن قوچۇپ ئېرىتىشلەر بولسا ھەقىقەتەن كىشىنى ئىنتايىن چارچىتىدىغان بىر خىل خىزمەت ئىدى.» رادىينىڭ بايقىلىشى رادىئوئاكتىپلىق ھادىسىلەرگە بولغان تەتقىقاتنى ئىلگىرى سۈرۈپ،19 - ئەسىردىكى بەزى ئەنئەنىۋى ئىلمىي نۇقتئىنەزەرلەرنى تەۋرىتىپ قويدى، شۇڭلاشقا رادىي كىشىلەر تەرىپىدىن «زامانىمىزنىڭ ئۇلۇغ ئىنقىلابچىسى»دەپ نام ئالدى. ئۇيغۇر تىلى ئۇنۋېرسال سۆزلۈكلەر ئىسىم روسچە<لاتىنچە خىمىيە رادىئو ئاكتىپ مېتال ئېلېمېنت، بەلگىسى (radium)Ra.