شاپۇر

دۇنيا يەر - جاي ناملىرى 沙布尔〈伊朗〉 shā bù ěr 〈yī lǎng 〉 دۇنيا تارىخى 沙普尔一世 shā pǔ ěr yí shì (مىلادى ؟ - 272) ئىران ساسانىلار سۇلالىسىنىڭ پادىشاھى (241 - 722). ئەردەشىر Ⅰ نىڭ ئوغلى. تەختتىكى مەزگىلىدە، ئىزچىل ھالدا رىم ئىمپېرىيىسى بىلەنقارشىلىشىپ كەلگەن. مىلادى 241 - 242 - يىللىرى مېسوپوتامىيىدىن ئۆتۈپ ئانتىيوك شەھىرىنى ئىگىلەپ، ئوتتۇرا دېڭىزغا قەدەر يېتىپ بارغان. 243 - يىلى رېسېنادا رىم ئىمپېراتورى گوردىئان Ⅲ (238 - 243 - يىللىرى تەختتە ئولتۇرغان) تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنغان. 256 - يىلى يەنە بىرقېتىم رىم ئىمپېرىيىسىگە يۈرۈش قىلغان. 260 - يىلى ئېدىسا (ھازىرقى تۈركىيىنىڭ جەنۇبىدىكى ئۇرفا)دا رىم قوشۇنىنى قاتتىق مەغلۇپ قىلىپ، رىم ئىمپېراتورى ۋالېرىئان (253 - 260 - يىللىرى تەختتە بولغان) ۋە ئۇنىڭ 70 مىڭ ئوفىتسېر -ئەسكىرىنى ئەسىرگە ئالغان. 262 - يىلى، سۈرىيىدە باش كۆتۈرگەن پالميرا پادىشاھلىقىنىڭ پادىشاھى ئودېنات (؟ - 267) تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، پايتەختى كېتېسفون بىر مەزگىل قولدىن كەتكەن. كېيىنكى مەزگىلدە غايەت زور جامائەت قۇرۇلۇشى ۋە شەھەر قۇرۇلۇشىنى يولغا قويغان. مانى دىنىنى قوغداپ قالغان. دۇنيا تارىخى 沙普尔二世 shā pǔ ěr èr shì (309 - 379) ئىران ساسانىلار سۇلالىسىنىڭ پادىشاھى (309 - 379). تۇغۇلۇپلا پادىشاھ بولغان. ئون ئالتە يېشىدىن باشلاپ دۆلەتنى ئۆزى سوراشقا باشلىغان. مىلادى 337 - 350 - يىللىرى رىم ئىمپېرىيىسى بىلەن ئۇرۇش قىلغان. ئۈچ نۆۋەت نىسبىس شەھىرىنى قورشاپ ھۇجۇم قىلىپ ئالالمىغان. 483 - يىلى ئىمپېراتورى كونستانتىن Ⅱ (337 -361 - يىللىرى تەختتە بولغان)نى مەغلۇپ قىلغان. 350 - 357 - يىللىرى شەرققە يۈرۈش قىلىپ، بېسىپ كىرگەن ھونلارنى مەغلۇپ قىلىپ،ئۇلار بىلەن ئىتتىپاق تۈزگەن. 359 - يىلى يەنە بىر نۆۋەت رىم ئىمپېرىيىسىگە ئۇرۇش ئېلان قىلىپ، ئامىدا (ھازىرقى دىياربەكىر)، سىنگارا قاتارلىق جايلارنى ئىشغال قىلىۋالغان. 363 - يىلى، رىم ئىمپېراتورى يۇلىئان (بىدئەت) ئىرانغا ھۇجۇم قىلىپ كىرىپ، ئۇزاق ئۆتمەي جەڭدە ئۆلگەن، رىم ئىمپېرىيىسى سۈلھ قىلىشنى تەلەپ قىلىشقا مەجبور بولغان. شۇ يىلى شاپۇر Ⅱ رىمنىڭ يېڭى ئىمپېراتورى جوۋىئان (363 - 364 - يىللىرى تەختتە ئولتۇرغان) بىلەن ئوتتۇز يىللىق سۈلھ شەرتنامە ئىمزالاپ، بۇرۇن رىم ئىمپېرىيىسىگە كېسىپ بېرىلگەن تىگرىس (دەجلە) دەرياسىنىڭ شەرقىدىكى بەش ئۆلكىسىنى قايتۇرۋالغان ھەمدە نىسبىس ۋە سىنگارا قاتارلىق جايلارغا ئىگە بولغان. يەنە ئۇزاق ئۆتمەي ئەرمىنىيىنىمۇ ئىستىلا قىلغان. ئالاھازەل 339 - يىلدىن باشلاپ زېمىنى ئىچىدىكى خرىستىئانلارغا زىيانكەشلىك قىلغان. سۈزا شەھىرىنى قايتا قۇرۇپ چىققان، نىشاپۇر شەھىرىنى يېڭىدىن بەرپا قىلغان.