دە

ئۇيغۇر تىلى ئۇنۋېرسال سۆزلۈكلەر يۈكلەنمە قوشما جۈملىنىڭ ئالدىنقى بۆلىكىنىڭ ئاخىرىغا ئۇلىنىپ، كېيىنكى بۆلەكتە ئىپادىلەنگەن ھەرىكەتنىڭ تېزدىن ئىشقا ئاشقانلىقى ياكى ئاشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ئۇ ھارۋىدىن چۈشتى - دە، ئۆيگە قاراپ چاپتى. جۈملىدە ئىپادىلەنگەن ئىشنىڭ ماختاش، قايىل بولۇش، سۆيۈنۈش تەرزىدە ئېيتىلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ناخشا دېگەننى سويىدۇ - دە، بۇ قىز. جۈملىدە ئىپادىلەنگەن ئىشنىڭ ئۆكۈنۈش، ئەپسۇسلىنىش تەرزىدە ئېيتىلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. شۇنداق قىلىپ، بۇ مال قولدىن چىقىپ كېتىدىغان بولدى - دە. جۈملىدە ئىپادىلەنگەن ئىشنىڭ ئەيىبلەش، تاپا قىلىش تەرزدە ئېيتىلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ساقىلىڭغا ئاق كىردى، تېخى ئادەم بولمىدىڭ - دە. گەپكە سوئال تۈسىنى بېرىدۇ. بۇ ئاياغدىن سىزمۇ بىر كىشىلىك ئاپسىز - دە؟ جۈملىدە ئىپادىلەنگەن ئىشنىڭ ئارزۇ، ئىستەك تەرزدە ئېيتىلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. مۇزدەك سۇ بولغان بولسا قانغۇچە ئىچەتتى - دە، كىشى. جۈملىدە ئىپادىلەنگەن چۈشەنچىنىڭ يېڭى ھاسىل بولغانلىقىنى كۈچەيتىش رولىنى ئوينايدۇ. بۇ پىتنە - پاسات سۆزلەرنى سەن يېيىپ يۈرۈپتىكەنسەن - دە. جۈملىدە ئىپادىلەنگەن ئىشنىڭ ئەقىلگە مۇۋاپىق ئىكەنلىكىنى كۈچەيتىش تەرزدە ئېيتىلىدۇ. ئۇمۇ جان بېقىش ئۈچۈن ئوقەت قىلىشى لازىم - دە. جۈملىدە ئىپادىلەنگەن ئىشنىڭ بولغىنىچىلا ئورۇندىلىشىنى بىلدۈرىدۇ. تاڭنى ئاتقۇزدۇق - دە، بىر ئامال قىلىپ. جاۋاب بەردىم - دە، بىر نېمىلەرنى دەپ.

دە[سۆز تۈركۈمى:] يۈكلىمە.[يەشمىسى:] ① قوشما جۈملىنىڭ ئالدىنقى بۆلىكىنىڭ ئاخىرىغا ئۇلىنىپ، كېيىنكى بۆلەكتە ئىپادىلەنگەن ھەرىكەتنىڭ تېزدىن ئىشقا ئاشقانلىقى ياكى ئاشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] ئۇ ھارىۋىدىن چۈشتى-دە، ئۆيگە قاراپ چاپتى.[يەشمىسى:] ② جۈملىدە ئىپادىلەنگەن ئىشنىڭ ماختاش، قايىل بولۇش، سۆيۈنۈش تەرزىدە ئېيتىلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] ناخشا دېگەننى سويىدۇ-دە، بۇ قىز.[يەشمىسى:] ③ جۈملىدە ئىپادىلەنگەن ئىشنىڭ ئۆكۈنۈش، ئەپسۇسلىنىش تەرزىدە ئېيتىلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] شۇنداق قىلىپ، بۇ مال قولدىن چىقىپ كېتىدىغان بولدى-دە.[يەشمىسى:] ④ جۈملىدە ئىپادىلەنگەن ئىشنىڭ ئەيىبلەش، تاپا قىلىش تەرزدە ئېيتىلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] ساقىلىڭغا ئاق كىردى، تېخى ئادەم بولمىدىڭ-دە.[يەشمىسى:] ⑤ گەپكە سوئال تۈسىنى بېرىدۇ:[مىسال:] بۇ ئاياغدىن سىزمۇ بىر كىشىلىك ئاپسىز-دە[يەشمىسى:] ⑥ جۈملىدە ئىپادىلەنگەن ئىشنىڭ ئارزۇ، ئىستەك تەرزدە ئېيتىلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] مۇزدەك سۇ بولغان بولسا قانغۇچە ئىچەتتى-دە، كىشى.[يەشمىسى:] ⑦ جۈملىدە ئىپادىلەنگەن چۈشەنچىنىڭ يېڭى ھاسىل بولغانلىقىنى كۈچەيتىش رولىنى ئۇينايدۇ:[مىسال:] بۇ پىتنە-پاسات سۆزلەرنى سەن يېيىپ يۈرۈپتىكەنسەن-دە.[يەشمىسى:] ⑧ جۈملىدە ئىپادىلەنگەن ئىشنىڭ ئەقىلگە مۇۋاپىق ئىكەنلىكىنى كۈچەيتىش تەرزدە ئېيتىلىدۇ:[مىسال:] ئۇمۇ جان بېقىش ئۈچۈن ئوقەت قىلىشى لازىم-دە.[يەشمىسى:] ⑨ جۈملىدە ئىپادىلەنگەن ئىشنىڭ بولغىنىچىلا ئورۇندىلىشىنى بىلدۈرىدۇ:[مىسال:] تاڭنى ئاتقۇزدۇق-دە، بىر ئامال قىلىپ. ＊ جاۋاب بەردىم-دە، بىر نېمىلەرنى دەپ.