ئۇر

دۇنيا تارىخى قەدىمكى زاماندىكى مېسوپوتامىيە ۋادىسىنىڭ جەنۇبىي تەرىپىدىكى سومېرلىقلارنىڭ شەھەر دۆلىتى. ئېفرات دەرياسىنىڭ تۆۋەنكى ئېقىمىنىڭ ئوڭ تەرىپىگە جايلاشقان (ھازىرقى ئىراق چېگرىسى ئىچىدە). تەخمىنەن مىلادىدىن 3000 يىل ئىلگىرىكى مەزگىلىنىڭ باشلىرىدا قۇرۇلغان. شىمالىدىكى قوشنىلىرى ئۇرۇك، لاگاش قاتارلىقلار بىلەن ئۇزۇن مۇددەت ئىككى دەريا ۋادىسىنىڭ جەنۇبىي قىسمىدا ئۈستۈنلۈك تالاشقان. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 24 -ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئاققات پادىشاھلىقى تەرىپىدىن بويسۇندۇرۇلغان. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 22 - ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرى ئۇرناممۇ ھۆكۈمرانلىق قىلغان مەزگىلدە قايتىدىن گۈللىنىپ، سومېردىكى شەھەر دۆلەتلىرىنى يېڭىپ، ئۇر Ⅲ خاندانلىقىنى قۇرغان ئوغلى شۇلگى تەختتىكى ۋاقتىدا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى كۈچلۈك دۆلەت بولۇپ قالغان. تەسىر دائىرىسى سۈرىيە ۋە كىچىك ئاسىيانىڭ شەرقىي قىسمىغىچە كېڭەيگەن. مىلادىدىن ئىلگىرىكى ⅩⅪ ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىغا كەلگەندە شەھەر ئېلاملار ۋە ئامورىلار تەرىپىدىن ۋەيران قىلىۋېتىلگەن. كېيىن قايتا ياسىلىپ، پرۇسسىيە ئىمپېرىيىسىدىن كېيىن خارابلىششقا باشلىغان. 1922 - 1934 - يىللىرى ئەنگلىيىلىك ئارخېئولوگ ۋوللې (1880 - 1960) خارابىنى قېزىشقا رىياسەتچىلىك قىلغان (بۇنىڭ ئىچىدە جەمئىيىتى چوڭ - كىچىك قەبرىدىن 2500 بولۇپ، ئېيتىشلارغا قارىغاندا 16 سى ىان جەمەتى قەبرىسى ئىكەن). كۆپلىگەن مىى يېزىق بىلەن خەت يېزىلغان سېغىز تاختايلار ۋە قىممەتلىك سايمانلارنى تېپىپ چىقىپ، ئىككى دەريا ۋادىسىنىڭ قەدىمكى تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا قىممەتلىك ماتېرىياللار بىلەن تەمىنلىگەن. قەدىمكى ئۇيغۇر تىلى سۆزلۈكلىرى تاقىماق، ياسىماق، ئويماق