خەمسە

چاغاتاي دەۋرى ئۇيغۇر سۆزلۈكلىرى ئەرەبچە بەش. بەشلىك. بەش داستانى ئۆز ئىچىگە ئالغان توپلام: كىشى ئىستەسە نەقل تەتۋىلنى، تاپار خەمىسە دە كۇللى تەفسىلىنى. ئا. نىزارى. ئەدەبىيات ئاتالغۇلىرى (ئەرەبچە خمسە، بەش، بەشلىك سۆزىدىن) بەش مۇستەقىل داستاننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئەسەر. خەمسە يېزىشقا ئەزەربەيجان شائىرى نىامى (1141 - 1203) ئاساس سالغان. ئۇنىڭ تۈرلۈك دەۋرلەردە يېزىلغان بەش داستانى (<مەھزانۇل ئەسرار>، <خىسراۋ ۋە شېرىن>، <لەيلى ۋە مەجنۇن>، <ھەپتە پەيكەر> ۋە <ئىسكەندەرنامە>) بىر كىتاب قىلىنىپ، <پەنج گەنج> (<بەش خەزىنە>) نامىنى ئالغانىدى. بۇ بەش داستان <خەمسە> نامى بىلەن شۆھرەت ئالغانىدى. بۇ بەش داستان <خەمسە> نامى بىلەن شۆھرەت قازاندى. شەرق خەلقلىرى ئەدەبىياتىدا خەمسە يارىتىش ئەنئەنىگە ئايلانغان، نىزامىدىن كېيىن خەمسىچىلىكتە ھىندىستانلىق شائىر خىسراۋ دېھلىۋى (1252 - 1325)، تاجىك شائىرى ئابدۇراخمان جامى (1414 - 9214) ۋە ئۇيغۇر كلاسسىك شائىرى ناۋايى (1441 - 1501) ناھايىتى كاتتا مۇۋەپپەقىيەتلەرگە ئېرىشكەن. ناۋايىنىڭ <خەمسە> سى <ھەيراتۇل ئەبرار> (ياخشى كىشىلەرنىڭ ھەيرەتلىشىشى)، <پەرھات ۋە شېرىن>، <لەيلى ۋە مەجنۇن>، <سەبئائى سەييار> (يەتتە سەييارە) ۋە <سەددى ئىسكەندەر> داستانلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. خەمسە يېزىش ئېپىك تىل سەنئىتى تەرەققىياتىدا ناھايىتى ئەھمىيەتلىك بىر باسقۇچ ھېسابلىنىدۇ. قەدىمكى ئەسەرلەر XKQ/717 بۇ توپلامغا <لەيلى - مەجنۇن>، <پەرھاد - شېرىن> قاتارلىق بەش داستان كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، ئاپتورى: ناۋايى. ئەسەرنىڭ يېزىلغان يىل - دەۋرى ئېنىق ئەمەس. فورماتى: 30 × 23 سانتىمېتىر، 231 بەت. چاغاتايچە، قول يازما. ئۇيغۇر تىلى ئۇنۋېرسال سۆزلۈكلەر ئىسىم ئەرەبچە ئەدەبىيات بەش مۇستەقىل داستاننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئەسەر.