خەيدەي

سۇ مەھسۇلاتلىرى خەيدەي ئوزۇقلۇق قىممىتى ئىنتايىن يۇقىرى يېمەكلىك بولۇپ، قۇرۇقلۇقتىكى پالەك، چىڭسەي بىلەن سېلىشتۇرغاندا، ئۇنىڭدىكى ۋىتامىن C نىڭ تەركىبى سەل - پەل تۆۋەن بولغاندىن سىرت، باشقا ۋىتامىن تەركىبلىرى ئاساسەن ئوخشىشىدۇ. ھالبۇكى، خەيدەينىڭ تەركىبىدىكى ئاقسىل، شېكەر، كالتسىي، تۆمۈر قاتارلىق ئوزۇقلۇق تەركىبلەر چىڭسەي ۋە پالەكنىڭكىدىن نۇرغۇن ھەسسە ئېشىپ كېتىدۇ، بولۇپمۇ تەركىبىدە يود مىقدارى يۇقىرى بولۇپ، قالقانسىمان بەز ئىششىقى (پوقاق دەپمۇ ئاتىلىدۇ)نىڭ ئالدىنى ئېلىش رولى بار. خەيدەيدىن يەنە قوڭۇر يۈسۈن يېلىمى، مانىتول ۋە يود قاتارلىق سانائەت مەھسۇلاتلىرىنى ئايرىۋېلىشقا بولىدۇ، تېببىي دورا، توقۇمىچىلىق، بوياقچىلىق، يېمەكلىك، يېزا ئىگىلىكى، كۈندىلىك خىمىيە سانائىتى ھەمدە دۆلەت مۇداپىئەسى قاتارلىق جەھەتلەردە كەڭ ئىشلىتىلىدۇ. خەيدەي ئەسلىدە ئېلىمىزنىڭ لياۋنىڭ، شەندۇڭدىكى قىسمەن دېڭىز بويلىرىدا تەبىئىي ئۆسەتتى، مەھسۇلاتى ئىنتايىن ئاز ئىدى. يېڭى جۇڭگو قۇرۇلغاندىن كېيىن، خەيدەينى سۈنئىي ئۆستۈرۈش جەھەتتە، مايسا يېتىشتۈرۈش ۋە پەرۋىش قىلىش قاتارلىق تېخنىكا جەھەتتىكى قىيىن مەسىلىلەر ھەل قىلىنىپ، سوغۇق بەلۋاغ خاراكتېرىدىكى خەيدەي شىمالدىن جەنۇبقا سۇپتروپىك بەلۋاغدىكى جېجياڭ، فۇجيەن ۋە ئىسسىق بەلۋاغدىكى گۇاڭدۇڭ دېڭىز بويلىرىغا كۆچۈرۈلدى، بۇنىڭ بىلەن خەيدەينىڭ مەھسۇلاتى زور دەرىجىدە ئاشتى. ئادەتتە5 −15 مېتىرغىچە چوڭقۇرلۇقتىكى دېڭىز رايونلىرىنىڭ سۇ ئاستى خەيدەي ئۆستۈرۈشكە باب كېلىدۇ. خەيدەي يۇقىرى تېمپېراتۇرىغا بەرداشلىق بېرەلمەيدۇ، شۇڭا خەيدەينىڭ يۇمران مايسىسى ئۆستۈرۈلىدىغان دېڭىز ئاستى سۈيىنىڭ تېمپېراتۇرىسى 20℃ تىن تۆۋەن مۇقىم ساقلىنىشى كېرەك. بۇ چاغدا مايسا ئۆستۈرگۈچنى تېيىز دېڭىز سۈيى رايونىدىكى مۇقىملاشتۇرۇش تۈۋرۈكىگە ئېسىپ قويۇش كېرەك. خەيدەي يۇمران مايسىسى10 سانتىمېتىردىن ئاشقاندا، مايسا ئۆستۈرگۈچتە غۇچچىدە ئۆسكەن مايسىلارنى يېتەرلىك يورۇقلۇق ۋە ئوزۇقلۇققا ئىگە قىلىش ئۈچۈن ئايرىپ كۆچۈرۈپ پەرۋىش قىلىش كېرەك. خەيدەي يوپۇرماقسىمان تېنىدىكى ھۈجەيرىسىگە تايىنىپ سۇ ۋە كاربون (Ⅳ) ئوكسىدنى قوبۇل قىلىدۇ، كۈن نۇرىدا فوتوسىنتېز ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق ئورگانىك ماددىلارنى ئىشلەپ چىقىرىپ ئۆزىنىڭ ئوزۇقلۇق ئېھتىياجىنى قاندۇرىدۇ. پۈتكۈل يۈسۈن تېنىدە كۆپلىگەن قوڭۇر پىگمېنت بولغاچقا، قوڭۇر رەڭدە بولىدۇ. خەيدەينىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىنى ئۇنىڭ ئۆسۈشىگە ئاساسەن مايسا مەزگىلى، كىچىك خەيدەي مەزگىلى، يۇمران نېپىز مەزگىلى، قېلىنلاش مەزگىلى، پىشىش مەزگىلى ۋە قېرىش مەزگىلىگە ئايرىشقا بولىدۇ. ئومۇمەن، قېلىنلاشنىڭ كېيىنكى مەزگىلىدىكى خەيدەينىڭ ئېغىرلىشىشى ئاستىلىغان ياكى ئەمدى ئېغىرلاشمايدىغان، چاغدا يىغىۋېلىش لازىم. چاڭجياڭنىڭ جەنۇبىدىكى دېڭىز بويلىرىدا5 - ئايدىكى مېييۈي يامغۇرى پەسلىدىن ئىلگىرى ياكى ھاۋا ئوچۇق ۋاقىتتا يىغىۋېلىش كېرەك. خەيدەينى يىغىۋالغاندىن كېيىن ئەڭ ياخشىسى بىر قېتىمدىلا قۇرۇتۇش لازىم. خەيدەينىڭ قوڭۇر رەڭلىكى ئالىي دەرىجىلىك، سېرىق رەڭدىكىسى ناچارراق بولىدۇ. ئۇيغۇر تىلى ئۇنۋېرسال سۆزلۈكلەر ئىسىم خەنزۇچە بوتانىكا قوڭۇر يۈسۈنلەر بىر خىلى، دېڭىز ئاستىدىكى تاشلارنىڭ ئۈستىدە ئۆسىدۇ، شەكلى تاسمىغا ئوخشايدۇ، تەركىبىدە كۆپ مىقداردا يود ماددىسى بولىدۇ. ئۇنى ئىستېمال قىلىش ئارقىلىق، قالقانسىمان بەز ئىششىقىنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ. ئۇنىڭدىن يەنە يود ۋە كالىي ئېلىشقا بولىدۇ. تېبابەتچىلىكتە دورا قىلىنىدۇ. ئادەتتە، سەي ئورنىدا ئىشلىتىلىدۇ.