—参考资料
ماتېماتىكىلىق جەدۋەل
ماتېماتىكا بىلىملىرى
ئوتتۇرا مەكتەپ ماتېماتىكا دەرسىدە ھەمىشە كۋادراتلار جەدۋىلى، لوگارىفما جەدۋىلى، ترىگونومېتىرىيىلىك فۇنكسىيە جەدۋىلى … دېگەندەك ماتېماتىكىلىق جەدۋەللەر ئىشلىتىلىدۇ، بۇ جەدۋەللەر بولسا، باشتىن باشلاپ ھېسابلاپ ئولتۇرمايلا، نەتىجىنى جەدۋەلدىن بىۋاسىتە تاپقىلى بولىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ھېسابلاش كۆپ ئاسانلىشىدۇ. بۇ ماتېماتىكىلىق جەدۋەللەر ئۇزۇن زامانلار جەريانىدا پەيدىنپەي تەرەققىي قىلىپ مۇكەممەللەشكەن.
يېۋفرات دەرياسى يېنىدىكى قەدىمىي بابىل ئىبادەتخانىسىنىڭ كۇتۇپخانا خارابىسىدىن نۇرغۇن لاي تاختىلار قېزىۋېلىنغان. ئۈستىگە كۆپەيتىش جەدۋىلى، قوشۇش جەدۋىلى، كۋادراتلار جەدۋىلى، ئەكس سانلار جەدۋىلى ۋە كۋادرات يىلتىزلار جەدۋىلى قاتارلىقلار شىنا يېزىق بىلەن ئويۇلغان. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئەڭ قەدىمكى ماتېماتىكىلىق جەدۋەللەر بولۇپ، قەدىمكى بابىللىقلار مۇشۇ قوراللاردىن پايدىلىنىپ ھېسابلاشنى ئاددىيلاشتۇرغان.
جۇڭگو تارىخىدىكى ئەڭ بۇرۇنقى ماتېماتىكا جەدۋىلى كەررە جەدۋىلىدۇر. رىۋايەت قىلىنىشىچە، ئەمىنىيە دەۋرىدە ھاكىمبەگ چى خۇەنگۇڭ دانىشمەنلەرنى تەكلىپ قىلىپتۇ، ئەمما ھېچكىم كەلمەپتۇ. بىر كۈنى بىرەيلەن كېلىپتۇ. چى خۇەنگۇڭ: «قانداق كارامىتىڭ بار؟» دەپ سوراپتۇ. ھېلىقى كىشى «مەن كەررە جەدۋىلىنى بىلىمەن» دەپتۇ. چى خۇەنگۇڭ كۈلۈپ كېتىپ: «كەررەر جەدۋىلىنى بىلىشمۇ كارامەت ھېسابلىنامدىكەن؟» دەپتۇ. ھېلىقى كىشى: «كەررە جەدۋىلىنى بىلىش ھېچقانچە چوڭ كارامەت ئەمەس، لېكىن، جانابلىرى ماڭا ئوبدان مۇئامىلە قىلسىلا، ئاقىل دانىشمەنلەر تەكلىپ قىلمىسىمۇ ئۆزلىرى كەلمەسمۇ؟» دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. چى خۇەنگۇڭ بۇ گەپنى يوللۇق ھېسابلاپ ئۇنىڭغا ئوبدان مۇئامىلە قىلغانىكەن، دېگەندەك كېيىن نۇرغۇن قابىلىيەتلىك كىشىلەر كېلىپتۇ.
بۇ يەردە ئېيتىلغان كەررە جەدۋىلى ھازىرقى كۆپەيتىش جەدۋىلىدۇر.
بۇ ھېكايە ئېلىمىز خەلقى كەررە جەدۋىلىنى خېلى بۇرۇنلا ئومۇميۈزلۈك ئىگىلىگەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. ئېلىمىزنىڭ دۇخان (دۇنخۇاڭ) قاتارلىق جايلىرىدىن قېزىۋېلىنغان غەربىي خەن سۇلالىسىگە ئائىت بامبۇك تارىشىلاردا ئانچە مۇكەممەل بولمىغان «كەررە جەدۋىلى» خاتىرىلەنگەن. مەسىلەن، دۇخان «كەررە جەدۋىلى» دە تۆۋەندىكى16 كەررە خاتىرىلەنگەن:
6
=3×2 □□□□35 =7×564 =8×881 =9×94
=2×225 =5×528 =7×456 =8×772 =9×820
=5×421
=7×348 =8×663 =9×715
=5×340 =8×5
ھازىر كىشىلەر نۇرغۇن ماتېماتىكىلىق جەدۋەللەرنىڭ ئورنىغا كومپيۇتېرنى دەسسەتتى. ئەمما، نۇرغۇن ئەھۋاللاردا، كىشىلەر يەنىلا كەررە جەدۋىلىدىن پايدىلىنىدۇ. چۈنكى، ئۇنى ئۆگىنىش ئوڭاي، ئىشلىتىش ئەپلىك.
