مانى

يۈز مەشھۇر شەخىس 216 - 276 مىلادى Ⅲ ئەسىردە ئۆتكەن پەيغەمبەر مانى مانى دىنىنىڭ ئاساسچىسى. مانى دىنى ئاللىقاچان يوقالغان بولسىمۇ، لېكىن بۇ دىن تارقالغان مەزگىللەردە ئۇنىڭ زور تۈركۈمىدىكى مۇرىتلىرى بولغان، بۇ دىن ئوتتۇرا شەرقتىن تاكى تىنچ ئوكياننىڭ كەڭ رايونلىرىغىچە تارقىلىپ، تەسىرى مىڭ يىلدىن ئۇزاقراق داۋام قىلغان. مانى بەرپا قىلغان مانى دىنى ئىلگىرىكى ھەر قايسى دىنىي ئىدىيىلەرنى دانالىق بىلەن ئومۇملاشتۇرۇلۇشى ئىدى. مانى زوروئاستېرىرۇ، ساكيامۇنى، ئىيسالارنى ھەقىقىي پەيغەمبەر دەپ ئېتراپ قىلسىمۇ، لېكىن ئۇ ئۆزىنىڭ مانى دىنىنى بارلىق دىنلاردىن ئۈستۈن تۇرىدۇ دەپ قارايتتى. گەرچە مانى دىنى بۇددا دىنى ۋە خرىستىئان دىنى تەركىبلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولسىمۇ، لېكىن زوروئاستېرۇنىڭ ئىككى مەنبەچىلىك نەزەرىيىسىنىڭ تەركىبلىرى تېخىمۇ روشەن ئىپادىلىنىپ تۇراتتى. مانى دۇنيا ئىككى خىل كۈرەش مەركىزى دېگەننى تەشەببۇس قىلغان؛ ئۇنىڭ بىرى يامانلىق، يەنى قاراڭغۇلۇق ۋە مادد؛ ئىككىنچىسى ياخشىلىق، يەنى يورۇقلۇق ۋە روھتىن ئىبارەت. قارىماققا بۇ خىل ئەقىدە خرىستىئان دىنىدا ئېيتىلغان <روھ ۋە شەيتان>غا ئوخشاپ كېتىدۇ. مانى دىنى ياخشىلىق بىلەن يامانلىقنىڭ كۈچى ئۆز ئارا تەڭ دەپ قارايدۇ. بۇ خىل قاراشقا ئاساسلانغاندا خرىستىئان دىنى ۋە يەھۇدىي دىنى پەيلاسوپلىرىنى ئۇزۇن مۇددەت چىرمىۋالغان يامانلىقنىڭ مەۋجۇت ياكى مەۋجۇت ئەمەسلىكى ھەققىدىكى زىددىيەت مانى دىنىغا نىسبەتەن ئېيتقاندا ھېچقانداق قىيىن مەسىلە ھېسابلانمايدۇ. بۇ خىل پەلسەپىنىڭ يەكۈنى سۈپىتىدە، مانى دىنى مۇرىتلىرى پەرزەنت كۆرۈپ، ئەۋلاد قالدۇرۇش ئۈچۈن بولغان تەقدىردىمۇ جىنسىي مۇناسىۋەتتىن ساقلىنىش لازىم دەپ قارايدۇ. مانى دىنى مۇرىتلىرى يەنە گۆش ۋە ھاراقتىن پەرھىز تۇتاتتى. مانى 216 - يىلى پېرسىيە ئىمپېرىيىسىگە تەۋە بولغان مېسوپوتامىيىدىكى مەلۇم جايدا تۇغۇلغان. خرىستىئان ئېتىقادنىڭ تەسىرىنى قوبۇل قىلغان ئائىلىدە تۇغۇلغان. خىرىستىئان ئېتىقادنىڭ تەسىرىنى قوبۇل قىلغان ئائىلىدە چوڭ بولغان. 12 ياش ۋاقتىدا ئۇنىڭ ئېڭىدا زاھىر بولغان قوشكېزەك پەرىشتىلەر ئۇنىڭ ئېڭىدا ئىككىنچى قېتىم زاھىر بولغاندا ئۇنى يېڭى دىننى تەشۋىق قىلىشقا چاقىرغان. 24 ياش ۋاقتىدا يېڭى دىننى تەشۋىق قىلىشنى باشلىغان مېسوپوتامىيىدىكى دىن تەشۋىقاتى مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن، ھىندىستانغا بېرىپ دىن تارقىتىپ، مۇرىت توپلىغان. ئۇ ئۆمرىدە بىر نەچچە كىتاپ يازغان. بۇلاردىن بىرى پارس تىلىدا، قالغانلىرى قەدىمكى سۈرىيە تىلدا يېزىلغان. بۇ كىتابلار نامى دىننىڭ رەسمىي دىنىي كىتابلىرى ھېسابلىنىدۇ. چاغاتاي دەۋرى ئۇيغۇر سۆزلۈكلىرى ئەرەبچە مەنئي قىلغۇچى، توسقۇچى؛ توسالغۇ، كاشىلا: بىلمەي ئەگەر سەنا دېسە مانىئى زىكر بولماغاي، ھېچ مەلەمەت ئەيلەمە بولسا بەلى زەبان كەچ. زەلىلى. دۇنيا تارىخى (تەخمىنەن 216 - 276) مانى دىنىنىڭ ياراتقۇچىسى. بابىلوننىڭ جەنۇبىي قىسمىدىكى بىر ئاقسۆڭەك ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. مىلادى Ⅲ ئەسىرنىڭ 40-يىللىرىنىڭ باشلىرىدا زوروئاستىر دىنىنىڭ جاھاندا يورۇقلۇق بىلەن جاھالەتنىڭ كۈرىشى مەۋجۇت دەيدىغان ئىككى مەنبەچىلىك ئىدىيىسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان، شۇنىڭ بىلەن بىللە نۇستى دىنى، خرىستىئان دىنى ۋە بۇددا دىنىنىڭ بەزى مەزمۇنلىرىنى قوبۇل قىلىپ، يېڭى دىن بەرپا قىلغان ھەمدە كېتىسفۇندا دىنىي ئەقىدىسىنى تەشۋىق قىلغان. كېيىن شەرققە ساياھەت قىلغان، ئوتتۇرا ئاسىيا، ھىندىستاننىڭ غەربىي شىمال قىسمىغا بارغان، ئېيتىشلارغا قارىغاندا جۇڭگوغىمۇ بارغان. 242-يىلى ئىرانغا قايتقان، شاپۇر Ⅰ نىڭ قوللىشىغا ئېىرشكەن، شاپۇر Ⅰ نىڭ قوغدىشى بىلەن ئىراننىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا دىن تاقىتىش ھەرىكىتى بىلەن شۇغۇللانغان ھەمدە دىنىي تەشكىلات قۇرغان. كېيىن زورئاستىر دىنىنىڭ ئالىي كاھىنىنىڭ چىرىك تۇرمۇشىغا ھۇجۇم قىلغنالىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭ كۆرەلمەسلىكى بىلەن قولغا ئېلىنىپ، تۈرمىگە تاشلانغان. تەخمىنەن 276-يىلى گوندېشاپۇر شەھىرىدە ئۆلتۈرۈلگەن. قەدىمكى ئۇيغۇر تىلى سۆزلۈكلىرى مانىي دىنىنىڭ ئىجادچىسىنىڭ نامى ئۇيغۇر تىلى ئۇنۋېرسال سۆزلۈكلەر ئىسىم مانى دىنى. مانى دىنىگە مەنسۇپ كىشى.